Chào các bạn, Quang VN đã trở lại!
Nếu Toyota là một võ sĩ Sumo vững chãi, Honda là một Ninja nhanh nhẹn, thì Nissan giống như một Ronin (Samurai vô chủ): Tài năng xuất chúng, kiếm pháp đầy mình, nhưng cuộc đời lại vô cùng lận đận, trôi dạt và đầy rẫy những bi kịch.
Nissan là hãng xe kỹ thuật số 1 Nhật Bản trong thập niên 90. Họ làm ra những chiếc xe đi trước thời đại cả chục năm.
- Bạn có biết Nissan đã làm xe điện từ năm 1947?
- Bạn có biết hệ dẫn động 4 bánh ATTESA E-TS trên chiếc Skyline GT-R R32 thông minh đến mức các hãng xe Đức phải mất 20 năm sau mới bắt kịp?
Nhưng làm xe hay không đồng nghĩa với làm giàu. Nissan đã từng nợ tới 20 tỷ USD, đứng bên bờ vực phá sản, và phải bán mình cho một hãng xe Pháp (Renault) vốn nhỏ hơn mình. Và rồi, câu chuyện về Carlos Ghosn – người đàn ông được tôn vinh như thánh sống ở Nhật, rồi trở thành tội phạm truy nã quốc tế, trốn thoát trong một chiếc thùng đựng đàn Cello – đã biến lịch sử Nissan thành một bộ phim Hollywood đúng nghĩa.
Hôm nay, hãy cùng Quang thắt dây an toàn thật chặt, vì chuyến đi này sẽ rất xóc. Chúng ta sẽ quay về năm 1911 để xem nguồn gốc của cái tên “Datsun” và hành trình đầy máu và nước mắt của Nissan.
Chương 1: DAT – Ba Chàng Ngự Lâm và Giấc Mơ Ô Tô (1911 – 1931)
Câu chuyện bắt đầu vào năm 1911 (trước cả Toyota và Honda), khi kỹ sư Masujiro Hashimoto thành lập công ty ô tô Kwaishinsha tại Tokyo. Ông mơ ước làm ra chiếc ô tô nội địa đầu tiên của Nhật Bản. Nhưng ông không có tiền. Ông tìm được 3 nhà đầu tư:
- Kenjiro Den.
- Rokuro Aoyama.
- Meitaro Takeuchi.
Lấy chữ cái đầu của họ ghép lại, chiếc xe đầu tiên ra đời năm 1914 mang tên DAT. (Trong tiếng Nhật, “Datto” còn có nghĩa là con thỏ rừng chạy nhanh). Sau đó, họ ra mắt một chiếc xe nhỏ hơn, gọi là “Con trai của DAT” (Son of DAT) -> Datson. Nhưng “Son” trong tiếng Nhật nghe giống “Mất tiền” (Tổn thất), nên họ đổi thành Datsun (Mặt trời). Thương hiệu Datsun huyền thoại ra đời từ đó.
Chương 2: Yoshisuke Aikawa & Đế Chế Zaibatsu Nissan (1934)
Datsun làm xe tốt, nhưng quy mô nhỏ. Năm 1931, công ty được mua lại bởi Yoshisuke Aikawa – một trùm tư bản, chủ tịch tập đoàn Tobata Casting. Aikawa có tầm nhìn vĩ đại. Ông muốn sản xuất ô tô dây chuyền hàng loạt (Mass production) như Ford và GM.
Năm 1934, ông hợp nhất các công ty con và đổi tên thành Nissan Motor Co., Ltd. (Nissan là viết tắt của Nihon Sangyo – Công nghiệp Nhật Bản). Lúc này, Nissan không chỉ là hãng xe, nó là một Zaibatsu (Tài phiệt) khổng lồ, làm cả khai khoáng, luyện kim, hóa chất. Trong Thế chiến II, Nissan là nhà cung cấp xe tải, động cơ máy bay và thiết bị quân sự chủ lực cho quân đội Nhật. (Giống như Mitsubishi).
💰 Góc nhìn Tài chính của Quang VN: Nissan khởi đầu với vị thế “Con ông cháu cha” (thuộc Zaibatsu). Họ có nguồn vốn và nguyên liệu dồi dào từ công ty mẹ. Điều này tạo ra văn hóa doanh nghiệp khá quan liêu và ỷ lại, khác hẳn với tinh thần khởi nghiệp “sống chết có nhau” của Honda hay Toyota. Đây là mầm mống cho sự trì trệ sau này.
Chương 3: Học Hỏi Từ Người Anh & Chiếc Austin (1952)
Sau chiến tranh, Nissan (cũng như Toyota) bị tàn phá và tụt hậu công nghệ. Họ chọn cách đi tắt: Mua bản quyền công nghệ. Năm 1952, Nissan ký hợp đồng với hãng xe Anh Quốc Austin. Nissan sẽ lắp ráp xe Austin A40 và A50 tại Nhật, đổi lại Austin chuyển giao công nghệ động cơ và khung gầm.
Các kỹ sư Nissan học rất nhanh. Họ tháo tung xe Austin, cải tiến nó để phù hợp với đường xá ổ gà của Nhật. Chỉ vài năm sau, Nissan tuyên bố: “Chúng tôi đã làm tốt hơn Austin”. Và họ tung ra chiếc Datsun Bluebird – chiếc xe đã chinh phục cả thế giới.
Chương 4: Yutaka Katayama (Mr. K) & Cuộc Xâm Lăng Nước Mỹ (1960 – 1970)
Năm 1960, Nissan cử một giám đốc lập dị tên là Yutaka Katayama (thường gọi là Mr. K) sang Mỹ để mở thị trường. Ở Nhật, Mr. K bị coi là kẻ nổi loạn, bị “đày” sang Mỹ cho khuất mắt. Nhưng tại Mỹ, ông như cá gặp nước. Ông nhận thấy người Mỹ chán ghét những chiếc xe to xác uống xăng, nhưng cũng không thích những chiếc xe Nhật nhỏ xíu, yếu ớt. Ông yêu cầu trụ sở chính gửi sang một chiếc xe: Mạnh mẽ (6 xi-lanh), Đẹp (như Jaguar E-Type) nhưng Rẻ (giá xe Nhật). Trụ sở ban đầu từ chối, nhưng Mr. K kiên quyết.
Kết quả: Năm 1969, chiếc Datsun 240Z (Fairlady Z) ra đời.
- Động cơ: L6 2.4L.
- Thiết kế: Mũi dài, đuôi ngắn, đẹp mê hồn.
- Giá bán: 3.500 USD (bằng một nửa Porsche).
240Z bán chạy khủng khiếp. Khách hàng Mỹ phải chờ 6 tháng mới có xe. Mr. K và chiếc Z-Car đã thay đổi hoàn toàn định kiến của người Mỹ về xe Nhật: Xe Nhật không chỉ tiết kiệm, xe Nhật còn có thể là Xe thể thao (Sports Car).
Chương 5: Vụ Sáp Nhập Prince & Sự Ra Đời Của Skyline GT-R (1966)
Đây là chương quan trọng nhất đối với các tín đồ tốc độ (JDM). Năm 1966, dưới áp lực của chính phủ Nhật (MITI), Nissan sáp nhập với Prince Motor Company. Prince là một hãng xe nhỏ nhưng kỹ thuật cực cao (do các kỹ sư hàng không cũ thành lập). Họ có một mẫu xe tên là Skyline.
Sau khi về Nissan, các kỹ sư Prince tiếp tục phát triển Skyline. Năm 1969, chiếc Nissan Skyline GT-R đầu tiên (Hakosuka) ra đời. Nó thống trị các giải đua tại Nhật, giành 50 chiến thắng liên tiếp. Huyền thoại GT-R bắt đầu từ đây.
💰 Góc nhìn Tài chính của Quang VN: Vụ sáp nhập Prince mang lại cho Nissan đội ngũ kỹ sư giỏi nhất Nhật Bản. Nhưng nó cũng tạo ra Mâu thuẫn nội bộ (Internal Conflict). Trong Nissan tồn tại hai phe: Phe Nissan gốc (chuyên làm xe bình dân như Sunny) và Phe Prince cũ (chuyên làm xe kỹ thuật cao như Skyline). Sự đấu đá ngầm giữa hai phe này đã làm chậm quá trình ra quyết định của công ty trong nhiều thập kỷ.
Chương 6: Bong Bóng Thập Niên 90 & Những Kiệt Tác Kỹ Thuật (1989 – 1999)
Thập niên 90 là thời kỳ “Bong bóng kinh tế Nhật Bản”. Tiền rẻ, các hãng xe đua nhau đốt tiền vào R&D. Nissan là kẻ “chơi ngông” nhất. Họ thực hiện kế hoạch 901 Movement: Trở thành hãng xe có kỹ thuật tốt nhất thế giới vào năm 1990.
Họ tung ra những con quái vật:
- Nissan Skyline GT-R R32 (Godzilla):
- Động cơ RB26DETT (Twin-Turbo) bất tử.
- Hệ dẫn động 4 bánh ATTESA E-TS (máy tính phân bổ lực kéo từng bánh – công nghệ viễn tưởng thời đó).
- Hệ thống lái 4 bánh HICAS (bánh sau cũng lái được). R32 đánh bại tất cả xe đua của Ford, Holden tại Úc, khiến báo chí Úc sợ hãi gọi nó là “Godzilla”.
- Nissan 300ZX (Z32): Đẹp và hiện đại, dùng đèn pha của Lamborghini Diablo.
- Nissan Silvia (S13, S14, S15): Vua của bộ môn Drift.
Về mặt sản phẩm: Nissan là số 1. Về mặt tài chính: Nissan là thảm họa.
Tại sao?
- Chi phí sản xuất quá cao: Nissan có quá nhiều mẫu xe, quá nhiều linh kiện không dùng chung được cho nhau.
- Hệ thống Keiretsu: Nissan bị buộc phải mua linh kiện từ các công ty “sân sau” (như Calsonic, Jatco) với giá cao để nuôi sống họ, dù giá thị trường rẻ hơn.
- Nợ vay: Để nuôi tham vọng công nghệ, Nissan vay nợ ngập đầu.
Chương 7: Bên Bờ Vực Phá Sản & “Con Tàu Đắm” 20 Tỷ Đô (1999)
Năm 1999, bong bóng kinh tế vỡ. Nissan lộ nguyên hình là một con tàu đắm.
- Nợ ròng: 20 tỷ USD.
- Mất thị phần liên tục vào tay Toyota và Honda.
- 43/46 mẫu xe đang bán đều… lỗ vốn.
Các ngân hàng Nhật từ chối cho vay thêm. Chính phủ Nhật cũng lắc đầu. Chủ tịch Yoshikazu Hanawa tuyệt vọng đi tìm người mua. Ông gõ cửa Ford: Từ chối. Ông gõ cửa Daimler (Mercedes): Từ chối. Không ai muốn dây vào “cục nợ” khổng lồ này.
Chỉ có một người dám. Đó là Renault (Pháp). Renault lúc đó nhỏ hơn Nissan, nhưng có một vị phó chủ tịch đầy tham vọng: Carlos Ghosn. Tháng 3/1999, Liên minh Renault-Nissan được thành lập. Renault bỏ ra 5.4 tỷ USD mua 36.8% cổ phần Nissan (sau này tăng lên 43%). Carlos Ghosn được cử sang Tokyo với biệt danh: “Le Cost Killer” (Kẻ sát nhân chi phí).
Chương 8: Carlos Ghosn & Kế Hoạch Hồi Sinh NRP (1999 – 2005)
Khi Ghosn đến Nhật, báo chí Nhật coi ông là “kẻ xâm lược”. Làm sao một người ngoại quốc (Gốc Li-băng, sinh ở Brazil, quốc tịch Pháp) có thể điều hành một công ty Nhật truyền thống?
Ghosn đã làm những việc “động trời” (Taboo) ở Nhật thông qua kế hoạch NRP (Nissan Revival Plan):
- Đóng cửa nhà máy: Đóng 5 nhà máy tại Nhật (điều chưa từng có tiền lệ).
- Sa thải nhân viên: Cắt giảm 21.000 nhân sự (tại đất nước coi trọng chế độ làm việc trọn đời).
- Phá bỏ Keiretsu: Ông bán hết cổ phần tại các công ty con không cần thiết. Đấu thầu công khai linh kiện. Nếu công ty sân sau bán đắt -> Cắt hợp đồng, mua của người ngoài.
- Làm việc bằng Tiếng Anh: Buộc toàn bộ quản lý cấp cao phải họp bằng tiếng Anh.
Kết quả: Thần kỳ. Chỉ sau 1 năm, từ lỗ 6 tỷ USD, Nissan lãi 2.7 tỷ USD. Năm 2002, Nissan sạch nợ. Carlos Ghosn trở thành siêu sao. Ông được vẽ thành nhân vật truyện tranh (Manga), được người Nhật tôn sùng như một Samurai cứu thế.
💰 Góc nhìn Tài chính của Quang VN: Carlos Ghosn là bậc thầy về Tối ưu hóa bảng cân đối kế toán (Balance Sheet Optimization). Ông nhận ra tài sản của Nissan (đất đai, cổ phần chéo) rất nhiều nhưng không sinh lời. Ông bán chúng đi để lấy tiền mặt (Cash) trả nợ và đầu tư vào sản phẩm mới. Đây là bài học về việc “Cắt bỏ mỡ thừa” để cơ thể khỏe mạnh.
Chương 9: GT-R R35 & Nissan Leaf – Di Sản Của Ghosn (2007 – 2010)
Khi tài chính đã ổn, Ghosn bật đèn xanh cho hai dự án biểu tượng:
- Nissan GT-R (R35): Ra mắt 2007.
- Mục tiêu: Đánh bại Porsche 911 Turbo với giá chỉ bằng một nửa.
- Kết quả: Nó làm được. R35 trở thành “Siêu xe giá rẻ” (Supercar Killer), khả năng tăng tốc 0-100km/h dưới 3 giây. Ghosn muốn dùng GT-R để khôi phục niềm tự hào kỹ thuật của Nissan.
- Nissan Leaf: Ra mắt 2010.
- Đây là chiếc xe điện (BEV) sản xuất hàng loạt đầu tiên trên thế giới (trước cả Tesla Model S).
- Ghosn đặt cược 5 tỷ USD vào xe điện khi cả thế giới vẫn còn nghi ngờ.
Leaf trở thành xe điện bán chạy nhất thế giới trong nhiều năm (trước khi bị Tesla vượt mặt).
Chương 10: Vụ Bê Bối Thế Kỷ & Cuộc Đào Tẩu Trong Hộp Đàn (2018 – 2019)
Ghosn càng thành công, quyền lực càng lớn. Ông trở thành Chủ tịch của cả Renault, Nissan và Mitsubishi (Liên minh 3 hãng). Nhưng người Nhật bắt đầu lo sợ. Họ sợ Ghosn sẽ sáp nhập Nissan vào Renault hoàn toàn, biến Nissan thành công ty Pháp.
Ngày 19/11/2018, Carlos Ghosn vừa đáp máy bay xuống Tokyo thì bị cảnh sát Nhật bắt giữ. Tội danh: Khai báo thu nhập thấp hơn thực tế và sử dụng tiền công ty sai mục đích. Ghosn bị giam lỏng, cấm túc tại nhà riêng ở Tokyo, bị canh gác 24/7. Ông tuyên bố mình vô tội và là nạn nhân của một âm mưu đảo chính từ nội bộ Nissan (những người muốn ngăn cản vụ sáp nhập).
Cuộc đào tẩu Hollywood (30/12/2019): Trong khi chờ xét xử, Ghosn đã thuê một đội đặc nhiệm cựu binh Mỹ (Green Beret) giải cứu.
- Họ giấu ông vào một chiếc thùng đựng thiết bị âm thanh (dùng cho dàn nhạc).
- Chiếc thùng được đục lỗ thở, đưa lên xe tải, qua máy soi an ninh sân bay Kansai (nhờ kẽ hở an ninh với máy bay tư nhân).
- Ông bay sang Thổ Nhĩ Kỳ rồi về Li-băng (nơi không có hiệp ước dẫn độ với Nhật).
Ghosn xuất hiện tại Beirut, mở họp báo chửi bới hệ thống tư pháp Nhật Bản và ban lãnh đạo Nissan. Cổ phiếu Nissan lao dốc. Danh tiếng công ty bị hoen ố.
💰 Góc nhìn Tài chính của Quang VN: Vụ việc này là một thảm họa Quản trị doanh nghiệp (Corporate Governance). Nó phơi bày sự xung đột lợi ích giữa hai cổ đông lớn (Renault và Nissan). Sau khi Ghosn đi, Nissan rơi vào hỗn loạn. Lợi nhuận sụt giảm, không có sản phẩm mới đột phá. Họ mất đi vị thuyền trưởng độc tài nhưng tài năng.
Chương 11: Nissan Ngày Nay – Tìm Lại Ánh Sáng Với e-POWER (2020 – Nay)
Hiện tại, dưới thời CEO Makoto Uchida, Nissan đang cố gắng ổn định lại. Họ tái cấu trúc lại liên minh với Renault (cân bằng hơn, Renault giảm cổ phần tại Nissan xuống 15%).
Vũ khí mới: Công nghệ e-POWER. Đây là loại xe “Điện tự sạc”.
- Xe chạy hoàn toàn bằng mô tơ điện (êm, bốc).
- Nhưng có một động cơ xăng nhỏ làm máy phát điện để sạc pin. Bạn chỉ cần đổ xăng, không cần cắm sạc. Công nghệ này rất phù hợp với các nước hạ tầng sạc chưa tốt (như Việt Nam, Đông Nam Á). Mẫu Nissan Kicks e-POWER là ví dụ.
Mẫu xe điện Nissan Ariya ra mắt để cạnh tranh với Tesla Model Y, nhưng đang gặp khó khăn trong việc tăng sản lượng.
Lời Kết: Samurai Vẫn Đang Chiến Đấu
Các bạn độc giả thân mến,
Lịch sử Nissan giống như một biểu đồ nhịp tim: Lên rất cao rồi xuống rất thấp. Từ những chiếc Datsun bền bỉ khai phá nước Mỹ, đến huyền thoại Skyline GT-R thống trị đường đua, và bi kịch chính trị thời Carlos Ghosn.
Nissan là một hãng xe có Nội lực kỹ thuật cực tốt (hơn hẳn nhiều hãng khác). Nhưng họ luôn gặp vấn đề về Định hướng chiến lược. Họ thường đi trước (như xe điện Leaf) nhưng lại để người khác (Tesla) vượt mặt vì thiếu sự quyết liệt duy trì.
Tại Việt Nam, Nissan (với Navara, Almera, Kicks) vẫn là những chiếc xe được đánh giá cao về cảm giác lái và độ bền, dù thương hiệu và hậu mãi có phần lép vế so với Toyota hay Hyundai.
Bạn nghĩ sao về Carlos Ghosn? Là người hùng hay tội đồ? Và bạn có thích công nghệ e-POWER không? Hãy chia sẻ cùng Quang nhé!
📌 Key Takeaways (Bài Học Cốt Lõi)
- Cost Killing (Cắt giảm chi phí): Bài học của Ghosn cho thấy: Khi khủng hoảng, tiền mặt là vua. Phải tàn nhẫn cắt bỏ những phần hoại tử (nhà máy thừa, công ty con không hiệu quả) để cứu cơ thể mẹ.
- Keiretsu là con dao hai lưỡi: Hệ thống chuỗi cung ứng khép kín giúp ổn định nguồn hàng nhưng giết chết sự cạnh tranh và đổi mới. Phá bỏ Keiretsu là chìa khóa hồi sinh của Nissan năm 1999.
- Halo Car (Xe hào quang): GT-R R35 tuy không mang lại lợi nhuận lớn nhưng nó vực dậy tinh thần của toàn bộ nhân viên và khách hàng. Một hãng xe cần một “ngôi sao” để mọi người nhìn vào.
- Rủi ro liên minh (Alliance Risk): Liên minh Renault-Nissan lỏng lẻo (không sáp nhập hoàn toàn) dẫn đến mâu thuẫn quyền lực kéo dài. Trong kinh doanh, cấu trúc sở hữu không rõ ràng là mầm mống tai họa.
- First Mover Disadvantage: Đi đầu về xe điện (Leaf) nhưng không đầu tư hạ tầng sạc và phần mềm tốt như Tesla khiến Nissan đánh mất lợi thế người tiên phong.
🙋 FAQ – Hỏi Nhanh Đáp Gọn Về Nissan
Q: Nissan có phải của Pháp không? A: Không. Nissan vẫn là công ty Nhật Bản, trụ sở tại Yokohama. Tuy nhiên, hãng xe Pháp Renault sở hữu cổ phần lớn và có tiếng nói quan trọng trong liên minh. Gần đây, họ đã thỏa thuận giảm tỷ lệ sở hữu để Nissan độc lập hơn.
Q: Infiniti là gì? A: Là thương hiệu xe sang của Nissan (ra mắt năm 1989 cùng lúc với Lexus của Toyota). Infiniti nhắm vào khách hàng thích cảm giác lái thể thao (đối thủ của BMW). Tuy nhiên, Infiniti hiện tại đang khá chật vật tìm chỗ đứng.
Q: Tại sao GT-R được gọi là Godzilla? A: Biệt danh này do tạp chí xe hơi Wheels của Úc đặt vào năm 1989. Khi đó, chiếc R32 GT-R đã đến Úc và “tàn sát” các giải đua xe tại đây, đánh bại Ford và Holden (biểu tượng của Úc). Họ ví nó như con quái vật Godzilla đến từ Nhật Bản phá hủy mọi thứ.
Q: e-POWER khác gì Hybrid của Toyota? A:
- Hybrid Toyota (Song song): Động cơ xăng và điện cùng truyền lực xuống bánh xe.
- e-POWER Nissan (Nối tiếp): Chỉ có mô tơ điện truyền lực xuống bánh xe. Động cơ xăng chỉ đóng vai trò là cái máy phát điện để sạc pin. Cảm giác lái e-POWER giống xe thuần điện hơn (bốc, êm).
Q: Datsun giờ ở đâu? A: Thương hiệu Datsun bị khai tử năm 1986, sau đó được Ghosn hồi sinh năm 2013 làm xe giá rẻ cho thị trường mới nổi (Ấn Độ, Indonesia). Tuy nhiên, do doanh số kém, Nissan đã chính thức khai tử Datsun lần thứ 2 vào năm 2022.
Quang VN – Blog Tài chính & Kinh doanh thực chiến.
Có thể bạn sẽ thích: