Có một giai đoạn mình chuyển từ công việc nhà nước sang làm bên ngoài, thu nhập tăng gấp ba.
Nghe con số thì thấy cuộc sống chắc phải dễ thở hơn nhiều. Nhưng đến cuối tháng ngồi xem lại, mình vẫn có cảm giác không đủ tiền, gần như kiếm được bao nhiêu thì tiêu hết bấy nhiêu.
Lúc đó mình có chuyển chỗ ở đến gần công ty hơn. Nếu so mặt bằng chung thì giá thuê cũng không có gì khác biệt, nhưng mình lại chọn một căn phòng rộng hơn do là lương giờ đã cao rồi, việc gì phải ở trong căn phòng nhỏ nữa nên tiền nhà cũng tăng lên khá nhiều.
Ăn uống cũng thay đổi theo.
Trước đây làm ở cơ quan nhà nước, mình thường tự mang cơm đến văn phòng, do ai ở đó cũng thế cả, ít ai đi ăn cơm ngoài. Sang công ty mới thì ai cũng đi ăn cơm ngoài tiệm, chỉ có mấy chị già già là đem cơm theo thôi nên mình cũng đâm ra lười, đến trưa là đi ăn với mọi người luôn, xong đến chiều lại đến cữ “trà chiều”.
Mặc dù lương tăng gấp 3 so với cũ nhưng những khoản chi tiêu của mình cũng tăng theo nên đến cuối tháng thì cũng chẳng còn lại bao nhiêu.
Và mình vẫn cứ luôn trong tình trạng thiếu trước hụt sau trong vài năm đó.
Chỉ sau này, khi chuyển về làm tự do, mình mới biết cách để cắt giảm chi tiêu và phân chia thu nhập theo công thức 50/30/20 mà mình đã từng chia sẻ trên blog.
Từ chính những trải nghiệm của bản thân thì mình thấy rõ một điều rằng: thu nhập tăng thì chúng ta sẽ dễ để dành được tiền hơn nhưng số tiền thực sự được giữ lại thì vẫn phụ thuộc rất nhiều vào cách chúng ta sử dụng nó.
Vì sao thu nhập tăng nhưng vẫn hết tiền?
Nếu chỉ nhìn vào số tiền nhận về thì rõ ràng là mình đang kiếm tốt hơn trước rất nhiều.
Nhưng cách sinh hoạt cũng đã khác rồi.
Trước đây ở phòng nhỏ vẫn thấy được, giờ thu nhập cao hơn thì muốn chuyển sang phòng rộng hơn. Trước đây mọi người mang cơm đi làm thì mình cũng chuẩn bị cơm, sang công ty mới ai cũng ăn ngoài nên mình đi cùng luôn.
Rồi thêm những khoản như trà chiều, nhìn từng lần thì cũng không phải số tiền quá lớn.
Cái khó là lúc chi, mình chỉ đang nhìn một khoản trước mắt. Đến cuối tháng, tất cả những khoản đó mới cộng lại thành một con số.
Một bữa ăn ngoài không làm mình hết tiền ngay. Một lần gọi đồ uống cũng thế. Nhưng khi trở thành thói quen trong suốt cả tháng thì chi phí đã khác nhiều so với trước đây rồi.
Với mình lúc đó, tiền tăng thêm đã được dùng để ở thoải mái hơn, ăn uống tiện hơn và sinh hoạt theo môi trường làm việc mới.
Vì thế mà thu nhập tăng nhưng phần tiền còn lại chẳng tăng được bao nhiêu.
Có khoản mình chủ động tăng, có khoản tăng vì hoàn cảnh
Nhìn lại câu chuyện của mình, có những khoản rõ ràng là mình đã chủ động chọn.
Mình chọn phòng rộng hơn vì thấy thu nhập đã cao hơn trước. Còn ăn ngoài thì vừa tiện, vừa đi cùng mọi người nên cũng dễ thành thói quen.
Nhưng không phải ai thu nhập tăng mà vẫn thiếu tiền cũng vì những lý do giống mình.
Có người vẫn thuê căn nhà ấy nhưng đến kỳ gia hạn thì chủ nhà tăng giá. Có người vừa được tăng lương thì gia đình có thêm con, bố mẹ cần hỗ trợ nhiều hơn hoặc phát sinh chi phí chữa bệnh.
Những khoản ấy không dễ bỏ đi chỉ bằng việc tự nhắc phải tiết kiệm.
Vì thế, trước khi tìm cách giảm chi, bạn nên xem tiền đang tăng ở đâu:
- Vẫn dùng những thứ như cũ nhưng giá đã cao hơn.
- Hoàn cảnh thay đổi nên có thêm những khoản bắt buộc.
- Mình chủ động chọn thứ tốt hơn, tiện hơn hoặc sử dụng thường xuyên hơn.
Một khoản cũng có thể gồm cả mấy lý do cùng lúc. Như mình chuyển đến gần công ty là một nhu cầu, nhưng chọn phòng rộng hơn lại là phần mình quyết định thêm.
Biết được lý do thì mới dễ tìm cách điều chỉnh, chứ cứ thấy cuối tháng hết tiền rồi tự trách mình tiêu hoang thì cũng chưa giải quyết được gì.
Thử đặt ngân sách trước và sau cạnh nhau
Nếu bạn đang có cảm giác “trước đây kiếm ít hơn mà vẫn sống được, sao giờ lại chẳng dư?” thì thử mở lại các khoản chi xem sao.
Bạn chưa cần ghi thật chi tiết đến từng nghìn đồng. Cứ bắt đầu bằng những nhóm lớn như tiền nhà, ăn uống, đi lại, mua sắm và các khoản đóng theo kỳ.
Bảng dưới đây là ví dụ giả định, không phải số thu nhập và chi tiêu thực tế của mình.
Đơn vị: triệu đồng/tháng.
| Khoản mục | Trước đây | Hiện tại | Tăng thêm |
|---|---|---|---|
| Thu nhập thực nhận | 12 | 18 | 6 |
| Tiền nhà | 3 | 4 | 1 |
| Ăn uống cơ bản | 2,5 | 3 | 0,5 |
| Điện nước, đi lại và liên lạc | 1,5 | 2 | 0,5 |
| Ăn ngoài, mua sắm và giải trí | 2 | 5 | 3 |
| Dành cho các khoản chi dự kiến | 1 | 2 | 1 |
| Tổng chi và tiền dành cho khoản sắp phải trả | 10 | 16 | 6 |
| Còn lại cho mục tiêu tích lũy khác | 2 | 2 | 0 |
Thu nhập tăng thêm 6 triệu, nhưng những khoản phải chi và tiền chuẩn bị cho chi phí sắp tới cũng tăng đúng 6 triệu.
Vậy thì cuối tháng vẫn còn 2 triệu là điều dễ hiểu rồi.
Nhìn vào bảng, bạn sẽ thấy chỗ nào thay đổi nhiều nhất để xem lại trước. Nhưng vẫn cần biết bên trong có những gì.
Tiền ăn tăng vì giá bữa cơm cao hơn khác với việc trước đây ăn ngoài hai lần một tuần, giờ gần như ngày nào cũng ăn. Hai trường hợp này sẽ cần cách điều chỉnh khác nhau.
Với người làm tự do, cũng nhớ tính phần tiền thực sự có thể dùng cho cá nhân sau chi phí công việc. Nhận về nhiều hơn chưa chắc đã có nhiều tiền hơn để tiêu.
Ghi đúng khoản đang chi trước khi nghĩ đến khoản nên chi
Có những khoản mình cứ nghĩ là không đáng bao nhiêu cho đến khi cộng cả tháng lại.
Bạn có thể thử riêng với tiền đồ uống. Mỗi lần hết bao nhiêu, một tuần mua mấy lần, rồi tính ra một tháng.
Con số đó có thể vẫn phù hợp với khả năng và bạn muốn giữ lại. Nhưng ít nhất mình đã biết nó thực sự là bao nhiêu.
Khi xem lại ngân sách, cứ ghi đúng những gì đã chi trước đã. Nếu mỗi tháng đang ăn ngoài 2 triệu thì ghi 2 triệu, đừng sửa thành 500.000 đồng chỉ vì nghĩ đó mới là mức nên tiêu.
Có số liệu thực tế rồi mới biết phần nào có thể giảm. Nếu ngay từ đầu đã ghi theo mong muốn thì bảng tính có thể rất đẹp, nhưng tài khoản cuối tháng vẫn chẳng dư.
Mình đã không thay đổi ngay sau một tháng
Thực tế là mình vẫn thiếu trước hụt sau trong vài năm.
Không phải cứ thấy tháng này hết tiền là tháng sau đã biết điều chỉnh, rồi tự nhiên quản lý mọi thứ rất có kỷ luật.
Chỉ sau này, khi chuyển về làm tự do, mình mới bắt đầu biết cắt giảm chi tiêu và phân chia thu nhập thành các phần có mục đích. Một khung mình sử dụng là quy tắc 50/30/20.
Việc chia như thế giúp mình kiểm soát tiền và giữ kỷ luật tốt hơn.
Nhưng bạn vẫn cần nhìn vào hoàn cảnh của mình để áp dụng. Nếu tiền nhà, ăn uống và trách nhiệm gia đình đang chiếm tỷ lệ cao thì cần xem lại nguyên nhân, chứ không phải ép xuống một con số cho đúng công thức là xong.
Công thức giúp mình có khung để sắp xếp. Còn những khoản chi cụ thể thì vẫn phải ngồi xem và quyết định.
Chọn điều muốn giữ, không nhất thiết phải cắt tất cả
Thu nhập cao hơn thì muốn sống thoải mái hơn cũng là chuyện bình thường.
Bạn thích một căn phòng rộng, một bữa ăn ngon hoặc một dịch vụ giúp mình bớt việc nhà. Những khoản đó có thể xứng đáng với số tiền bỏ ra.
Nhưng nếu muốn để dành nhiều hơn thì cần chọn xem điều gì thực sự đáng giữ.
Chẳng hạn, bạn vẫn muốn ở gần công ty để tiện đi lại, nhưng có thể cân nhắc diện tích phòng. Hoặc vẫn ăn trưa cùng đồng nghiệp, nhưng không nhất thiết lần nào mọi người gọi đồ uống cũng gọi theo.
Đây là những phương án để bạn xem xét, chứ không có nghĩa mình đã áp dụng tất cả những cách đó trong giai đoạn trước đây.
Bạn có thể chia các khoản thành ba nhóm đơn giản:
- Muốn giữ: dùng thường xuyên, thấy đáng tiền và vẫn đủ khả năng chi trả.
- Có thể giảm: vẫn cần hoặc vẫn thích, nhưng đang chi nhiều hơn mức phù hợp.
- Có thể dừng: ít dùng, bị trùng hoặc mua về rồi bỏ đó.
Chọn một hai khoản dễ thay đổi trước, sau đó xem có duy trì được không. Không cần vừa mở bảng chi tiêu ra đã quyết định cắt sạch mọi thứ.
Mình cũng từng chia sẻ chuyện những khoản mua sắm nhỏ ảnh hưởng đến kế hoạch mua nhà trong bài review sách Tâm Lý Học Về Tiền.
Khi thu nhập tăng, dành một phần cho mục tiêu ngay từ đầu
Nếu cứ đợi đến cuối tháng xem còn bao nhiêu mới để dành thì rất dễ chẳng còn gì.
Bạn có thể tính lại cách phân chia ngay khi thu nhập thay đổi, trước khi bổ sung thêm các khoản chi mới.
Quay lại ví dụ thu nhập tăng từ 12 lên 18 triệu ở trên. Sau khi dành thêm 2 triệu cho nhóm thiết yếu và 1 triệu cho chi phí dự kiến, vẫn còn 3 triệu để lựa chọn.
Bạn có thể dành thêm 1 triệu cho mục tiêu tích lũy, còn 2 triệu để cải thiện sinh hoạt. Khi đó, số tiền tích lũy tăng từ 2 lên 3 triệu mỗi tháng, mà ngân sách chi tiêu vẫn cao hơn trước.
Đây chỉ là một cách chia giả định. Bạn cần tính theo những khoản thực sự phải trả, mục tiêu đang theo đuổi và mức thu nhập có thể duy trì.
Đặc biệt với người làm tự do, một tháng kiếm tốt chưa chắc tháng sau cũng thế. Nếu dựa vào tháng đó để tăng ngay những khoản phải trả lâu dài thì đến lúc thu nhập giảm sẽ khá mệt.
Cẩn thận với những khoản tăng rồi khó giảm ngay
Một lần đi ăn có thể thay đổi vào tuần sau. Nhưng tiền thuê nhà theo hợp đồng hoặc một khoản trả góp thì không dễ giảm nhanh như vậy.
Trước khi nhận thêm một khoản chi lặp lại, bạn có thể tự hỏi:
Nếu vài tháng tới thu nhập giảm, mình có tiếp tục trả được khoản này không?
Câu hỏi này khá cần thiết khi phần thu nhập tăng thêm chưa ổn định.
Bạn cũng nhớ tính cả những khoản không phải tháng nào cũng trả. Học phí, bảo hiểm hoặc bảo dưỡng xe chưa đến hạn không có nghĩa số tiền đó đang rảnh để dùng cho việc khác.
Mình đã viết riêng bài Quỹ chi tiêu dự kiến về cách chuẩn bị dần cho những khoản như thế. Có kế hoạch từ trước thì sẽ đỡ cảnh vừa thấy tài khoản còn dư, đến kỳ đóng tiền lại phải xoay xở.
Nếu nhu cầu thiết yếu đã chiếm gần hết thì sao?
Sau khi ghi lại, có thể bạn thấy tiền chủ yếu dành cho nhà ở, ăn uống, sức khỏe và trách nhiệm gia đình. Những khoản có thể giảm thực sự không còn nhiều.
Lúc đó, bớt vài cốc cà phê chưa chắc giải quyết được phần thiếu.
Bạn có thể cần xem những lựa chọn lớn hơn như nơi ở, cách chia sẻ chi phí trong gia đình hoặc khả năng tăng nguồn thu sau khi trừ chi phí làm việc.
Nếu thu nhập tăng giúp bạn bớt phải vay để trang trải những việc thiết yếu thì đó cũng là một thay đổi đáng ghi nhận, dù khoản tiết kiệm chưa tăng được bao nhiêu.
Riêng mình, mình từng mất vài năm kiếm nhiều hơn nhưng vẫn gần như tiêu hết. Sau này mới bắt đầu điều chỉnh bằng cách giảm chi và phân chia tiền rõ hơn.
Nếu bạn cũng đang gặp chuyện tương tự, hãy thử đặt thu nhập và chi tiêu của hai giai đoạn cạnh nhau.
Xem khoản nào đã tăng, vì sao tăng và mình còn muốn giữ nó ở mức đó không.
Từ những con số ấy, bạn có thể chọn một việc cụ thể cho tháng tới, thay vì chỉ tự nhắc rằng lần này nhất định phải tiết kiệm hơn.
Có thể bạn sẽ thích:
