Có một cuốn sách mình từng đọc cách đây khoảng mười năm, nhưng thú thật là sau từng ấy thời gian mình gần như chẳng còn nhớ gì về nó.
Đó là Khuyến Học của Fukuzawa Yukichi.
Khoảng mười năm trước, trong một lần đi hội sách ở Hà Nội, mình được Trung Nguyên tặng một cuốn Khuyến Học khổ nhỏ. Khi ấy mình vẫn còn đang đi học và học lực chỉ ở mức trung bình, nên khi nhìn tên sách, mình nghĩ đơn giản rằng đây chắc là một cuốn sách nói về phương pháp học tập.
Mình đã đọc qua, nhưng rồi cuốn sách cũng nằm lại đâu đó trên giá sách và những gì đã đọc cũng dần quên mất.
Gần đây, mình có dịp nhận được bản Khuyến Học khổ tiêu chuẩn do Nhã Nam gửi tặng. Lần này mình đọc lại kỹ hơn và khá bất ngờ.
Bởi vì hóa ra Khuyến Học không thực sự dạy mình “học như thế nào”.
Nó khiến mình phải suy nghĩ về một câu hỏi khác:
Học để làm gì?
Mình đã từng nghĩ học càng nhiều thì càng tốt
Trước đây, mình từng có một suy nghĩ khá phổ biến: học thì phải học thật nhiều.
Thời sinh viên, mình nghĩ rằng sau khi học xong Cao đẳng thì nhất định phải cố gắng liên thông lên Đại học, rồi nếu có thể thì học tiếp lên Thạc sĩ.
Ngoài bằng cấp, mình còn nghĩ mình phải tham gia thật nhiều khóa học khác nhau: giao tiếp, chụp ảnh, dựng phim…
Mình từng nghĩ rằng cứ tích lũy thêm bằng cấp, thêm chứng chỉ, thêm kỹ năng thì mình sẽ trở thành một người giỏi hơn.
Nhưng sau này mình mới nhận ra rằng học nhiều không đồng nghĩa với việc mình trở thành một người có năng lực hơn.
Thời sinh viên, mình từng tham gia khá nhiều hoạt động.
Mình tham gia vận động hiến máu nhân đạo, tham gia các nhóm làm phim, rồi có thời gian đi làm diễn viên quần chúng…
Nếu nhìn vào danh sách những hoạt động mình từng tham gia, có lẽ sẽ thấy mình là một người khá năng động.
Nhưng có một chuyện rất buồn cười.
Cách giao tiếp của mình khi ấy vẫn khá cộc cằn và nóng nảy.
Nghĩa là mình đã tham gia rất nhiều hoạt động có thể giúp mình giao tiếp với người khác, nhưng mình lại chưa thực sự học được cách giao tiếp.
Lúc đó mình tham gia, nhưng chưa chắc mình đã quan sát, suy nghĩ và rút kinh nghiệm từ những gì mình trải qua.
Và đây cũng chính là điều Khuyến Học khiến mình nhìn lại.
Học không phải là tích lũy thật nhiều kiến thức
Điều khiến mình bất ngờ nhất khi đọc lại Khuyến Học là Fukuzawa Yukichi không đơn thuần nói về chuyện học.
Ông nói nhiều hơn về tư duy của một người học.
Học không phải để có thật nhiều kiến thức.
Học cũng không phải chỉ để có bằng cấp, địa vị hay được người khác công nhận.
Điều quan trọng hơn là những gì mình học được có thực sự đi vào cuộc sống hay không.
Có một ý trong sách mà mình rất thích:
“Học tài chính mà không tính được nồi cơm trong nhà.”
Mình rất thích ví dụ này bởi nó đơn giản nhưng khá thấm.
Nếu một người học rất nhiều về tài chính nhưng đến những khoản chi tiêu trong chính gia đình mình cũng không thể tính toán, thì kiến thức tài chính ấy có thực sự giúp ích cho cuộc sống hay không?
Nếu học giao tiếp nhưng vẫn không biết cách lắng nghe người khác thì mình đã thực sự học giao tiếp chưa?
Nếu học về sức khỏe nhưng bản thân lại không biết chăm sóc chính mình thì những kiến thức đó có ý nghĩa gì?
Và nếu học rất nhiều nhưng cuối cùng không biết sử dụng những gì mình học để giải quyết những vấn đề thực tế, thì có lẽ chúng ta vẫn đang dừng lại ở việc “biết”, chứ chưa thực sự “học”.
Mình đặc biệt thích cách Fukuzawa nói về việc học phải gắn với thực tế
Có một đoạn trong sách mình đã đánh dấu lại:
“Nếu nhìn vào thực trạng giờ học ở các trường thành phố thì thấy học sinh có vẻ siêng năng học tập lắm, cứ đà này xem ra tất cả sẽ trở thành học giả. Nhưng nếu thu hết sách giáo khoa, vở chép của chúng và trò ở đâu thì trả về quê đấy thì sự thể sẽ ra sao? Chắc là khi cha mẹ, bạn bè hỏi đến thì học sinh chỉ còn nước ‘Học vấn để quên tại Tokyo mất rồi’.”
Mình đọc đoạn này và thấy nó khá thú vị, bởi dù được viết trong một hoàn cảnh rất khác, vấn đề mà Fukuzawa đặt ra vẫn dễ bắt gặp ngày nay.
Có những người học rất giỏi trong trường nhưng khi bước ra cuộc sống lại không biết phải làm gì.
Có những người có rất nhiều chứng chỉ nhưng vẫn lúng túng trước những vấn đề rất thực tế.
Có những người đọc rất nhiều sách về phát triển bản thân nhưng cuộc sống của chính mình chẳng thay đổi bao nhiêu.
Vậy rốt cuộc chúng ta đang học để làm gì?
Có lẽ câu trả lời không phải là học càng nhiều càng tốt, mà là học thứ gì đó rồi phải biết sử dụng nó.
Mình đã thay đổi cách nhìn về bằng cấp
Có lẽ đây là phần mà Khuyến Học khiến mình liên hệ với bản thân nhiều nhất.
Ngày trước, mình từng nghĩ bằng cấp rất quan trọng.
Mình từng nghĩ học Cao đẳng xong thì phải cố gắng liên thông Đại học. Có bằng Đại học rồi thì nếu có điều kiện nên học tiếp cao hơn.
Nhưng bây giờ mình lại ít quan tâm tới bằng cấp hơn.
Không phải vì mình nghĩ bằng cấp không có giá trị.
Mình chỉ nghĩ rằng bằng cấp không thể thay thế năng lực thực tế.
Nếu học xong mà những kiến thức đó không giúp ích gì cho công việc, không giúp mình giải quyết được vấn đề trong cuộc sống, thì tấm bằng cuối cùng cũng chỉ là một tờ giấy.
Và cũng từ đó, mình không tiếp tục liên thông lên Đại học hay học các bậc cao hơn.
Thay vào đó, mình quan tâm nhiều hơn tới những kiến thức mà mình có thể học và sử dụng ngay trong cuộc sống.
Ví dụ như hiện tại, mình đang dành khá nhiều thời gian tìm hiểu về AI.
Nhưng mình không muốn chỉ đọc về AI.
Mình vừa tìm hiểu, vừa thử nghiệm và áp dụng nó ngay vào công việc sáng tạo nội dung của mình.
Có thể mình chưa trở thành một chuyên gia về AI, nhưng ít nhất những gì mình học đang thực sự đi vào công việc hằng ngày.
Và với mình, đó mới là học.
Kỹ năng quan trọng nhất có lẽ là tự học
Càng lớn mình càng nhận ra một điều: tự học có lẽ là một trong những kỹ năng quan trọng nhất mà một người có thể có.
Ngày còn đi học, bố mẹ nhắc mình học.
Thầy cô giao bài.
Có thời khóa biểu.
Có kỳ thi.
Có người kiểm tra xem mình đã học đến đâu.
Nhưng khi trưởng thành, chẳng còn ai đứng bên cạnh nhắc mình rằng hôm nay phải học gì nữa.
Mình phải tự quyết định.
Mình muốn học gì?
Tại sao mình cần học?
Học từ đâu?
Học đến mức nào?
Và quan trọng nhất:
Học xong thì mình sẽ làm gì với những kiến thức đó?
Bây giờ mình cũng đã qua cái thời có bố mẹ hay thầy cô đứng bên cạnh định hướng việc học. Sau này, đến lượt mình phải là người định hướng việc học cho con cái.
Vì thế, thay vì chỉ cố gắng truyền cho con thật nhiều kiến thức, mình nghĩ điều quan trọng hơn là giúp con có khả năng tự học.
Bởi thế giới thay đổi quá nhanh.
Những gì chúng ta học hôm nay có thể vài năm nữa đã trở nên lỗi thời.
Nhưng nếu một người biết tự học, họ vẫn có thể tiếp tục học một thứ mới.
Đây cũng là lý do mình liên tưởng đến một cuốn sách khác mà mình rất muốn đọc lại và có thể sẽ viết trong một bài khác:
Tôi tự học của học giả Nguyễn Duy Cần.
Đừng tự mãn chỉ vì mình đang chăm chỉ
Một phần khác trong Khuyến Học khiến mình suy nghĩ khá nhiều là phần 11 với tiêu đề:
“Bằng cấp địa vị đẻ ra các chí sĩ rởm”
Ngay cả tiêu đề thôi cũng đã đủ mạnh.
Nhưng điều mình thích hơn lại nằm ở một câu khác:
“Bí quyết để nâng cao kiến thức là không được tự mãn.”
Fukuzawa đưa ra ví dụ về một sinh viên chăm chỉ, miệt mài học hành.
Anh ta không chơi bời, không rượu chè bê tha, tự giác học tập và không cần cha mẹ hay thầy giáo phải nhắc nhở.
Anh ta rất hãnh diện về điều đó.
Nhưng Fukuzawa cho rằng sự tự đắc ấy đôi khi chẳng qua chỉ là vì anh ta đang so sánh mình với những sinh viên lười nhác hơn.
Học tập chăm chỉ vốn đã là điều một người cần phải làm, chứ chưa đến mức phải lấy đó làm thành tích để tự hào.
Mình khá thích cách nhìn này.
Bởi đôi khi chúng ta cũng dễ rơi vào cái bẫy ấy.
Hôm nay mình đọc được vài chục trang sách, mình thấy mình chăm chỉ.
Mình hoàn thành một khóa học, mình thấy mình tiến bộ.
Mình có thêm một chứng chỉ, mình thấy mình giỏi hơn.
Nhưng nếu cứ nhìn vào những người không học để thấy mình giỏi, thì rất dễ rơi vào tự mãn.
Có lẽ điều đáng hỏi hơn là:
So với chính mình của ngày hôm qua, mình đã thực sự tiến bộ đến đâu?
Học cũng là một cách để thay đổi chính mình
Có một điều mình cảm nhận khá rõ sau khi đọc Khuyến Học lần này.
Mình không còn nhìn việc học giống như mười năm trước.
Ngày trước, mình học vì nghĩ rằng học sẽ giúp mình có một tương lai tốt hơn.
Bây giờ, mình học vì muốn trở thành một người tốt hơn và có năng lực hơn trong cuộc sống hiện tại.
Sự khác biệt có vẻ nhỏ nhưng với mình lại rất lớn.
Mình từng muốn có thêm bằng cấp.
Bây giờ mình muốn có thêm năng lực.
Mình từng muốn học thật nhiều thứ.
Bây giờ mình muốn học những thứ mình thực sự cần và biết cách áp dụng chúng.
Mình từng nghĩ học là tích lũy.
Bây giờ mình nghĩ học còn là thay đổi cách mình suy nghĩ và hành động.
Khuyến Học đã khiến mình nghĩ lớn hơn
Mình cũng đặc biệt ấn tượng với tư tưởng về tinh thần độc lập xuyên suốt cuốn sách.
Fukuzawa không chỉ nói về việc một người phải độc lập trong suy nghĩ và hành động, mà ông còn đặt nó trong câu chuyện lớn hơn về một quốc gia.
Nhật Bản khi ấy đang đứng trước một thế giới hoàn toàn khác. Việc học hỏi tri thức mới, tiếp thu văn minh và xây dựng con người có khả năng tự chủ được ông nhìn như một phần của quá trình đưa đất nước tiến lên. Nội dung giới thiệu các ấn bản tiếng Việt cũng nhấn mạnh Khuyến Học vào “thực học”, tinh thần độc lập và việc gắn học vấn với đời sống.
Mình không muốn nói quá rằng chỉ một cuốn sách đã thay đổi Nhật Bản, bởi sự phát triển của một đất nước chắc chắn là kết quả của rất nhiều yếu tố.
Nhưng mình nghĩ Khuyến Học đã góp phần truyền tải một tư tưởng rất quan trọng:
Muốn một đất nước mạnh, trước hết phải có những con người biết tự suy nghĩ, biết tự học và biết tự chịu trách nhiệm với cuộc sống của mình.
Và khi đọc đến đây, mình lại nghĩ về chính mình.
Nếu một người cứ mãi giữ lấy những tự hào trong quá khứ, những thành tích nhỏ bé, những điều mình từng làm được để tự thấy mình giỏi, thì rất khó để tiến xa hơn.
Có lẽ điều mình cần là nghĩ lớn hơn, mở rộng đầu óc hơn và tiếp tục dấn thân để trở thành một người có năng lực thực sự.
Không phải để được người khác khen.
Mà để chính mình biết rằng mình đang tiến về phía trước.
Có một câu chuyện trong sách khiến mình nhớ mãi
Fukuzawa kể về việc xin cấp giấy phép để mở một ngành học.
Nếu muốn được phê duyệt nhanh hơn, ông chỉ cần thay đổi một chút trong hồ sơ.
Nhưng ông không làm vậy.
Ông chấp nhận làm đúng quy định, dù kết quả là phải chờ đợi rất lâu, thậm chí mất tới cả chục năm thì ngành học đó mới được mở.
Mình rất thích câu chuyện này vì nó không nói về việc học theo nghĩa thông thường.
Nó nói về cách một người sử dụng tri thức và nguyên tắc của mình trong thực tế.
Biết điều đúng nhưng vẫn làm điều sai thì kiến thức ấy có ý nghĩa gì?
Biết rằng gian dối là không tốt nhưng vẫn gian dối khi có lợi cho mình thì mình đã thực sự học được điều gì?
Với mình, đây là một trong những điều đáng giá nhất của Khuyến Học:
Học không chỉ để biết cái đúng. Học còn để mình đủ bản lĩnh làm điều đúng khi điều đó khiến mình thiệt thòi.
Sau cùng, mình nghĩ gì về Khuyến Học?
Nếu trước đây, khi nhìn thấy tên Khuyến Học, mình nghĩ rằng đây sẽ là một cuốn sách dạy phương pháp học tập thì lần đọc lại này đã cho mình một câu trả lời hoàn toàn khác.
Đây không phải là cuốn sách dạy mình học như thế nào.
Nó khiến mình suy nghĩ về:
Tại sao phải học?
Học để trở thành người như thế nào?
Kiến thức có ý nghĩa gì nếu không được áp dụng vào cuộc sống?
Và:
Mình có thực sự độc lập trong suy nghĩ hay chưa?
Có lẽ điều mình thích nhất ở Khuyến Học là cuốn sách không khiến mình cảm thấy phải học thêm một thứ gì đó ngay lập tức.
Nó khiến mình muốn nhìn lại những thứ mình đã học.
Những kiến thức mình từng có.
Những bằng cấp mình từng nghĩ rất quan trọng.
Những hoạt động mình từng tham gia.
Những điều mình từng tự hào.
Và tự hỏi:
Sau tất cả những thứ đó, mình thực sự trở thành người như thế nào?
Lời kết
Mười năm trước, mình đọc Khuyến Học với suy nghĩ rằng đây có thể là một cuốn sách giúp mình học tốt hơn.
Mười năm sau, mình đọc lại và nhận ra thứ mình cần không phải là một phương pháp học mới.
Mình cần học cách học.
Học để hiểu.
Học để làm.
Học để tự suy nghĩ.
Học để không phụ thuộc vào người khác.
Và quan trọng nhất, học để thay đổi chính mình.
Có lẽ vì thế mà sau khi đọc xong, mình không còn quá quan tâm đến việc mình đã học được bao nhiêu.
Mình quan tâm hơn đến một câu hỏi:
Những gì mình đang học có thực sự khiến cuộc sống của mình tốt hơn hay không?
Và nếu có một điều mình muốn mang theo sau khi gấp cuốn sách này lại, thì đó là:
Đừng học chỉ để có thêm kiến thức.
Hãy học để có thêm năng lực.
Đừng học chỉ để có bằng cấp.
Hãy học để trở nên độc lập hơn.
Và đừng bao giờ tự mãn với những gì mình đã biết, bởi thế giới vẫn còn quá nhiều thứ để mình tiếp tục học.
Đây là link tiếp thị liên kết. Nếu bạn mua sách thông qua link này, mình có thể nhận được một khoản hoa hồng nhỏ mà bạn không phải trả thêm chi phí.
Thông tin sách
Tên sách: Khuyến Học
Tác giả: Fukuzawa Yukichi
Dịch giả: Phạm Hữu Lợi
Nhà xuất bản: Thế Giới
Nhà phát hành: Nhã Nam
Số trang: 248 trang
Kích thước: 13 × 20,5 cm
