Trước đây, mình từng nhờ AI viết kịch bản video ngắn cho cuốn Thép đã tôi thế đấy.
Trong kịch bản, nó đưa ra một câu trích dẫn & nói rằng đây là câu trong sách mà Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng thường nhắc lại.
Đọc thì thấy khá quen, câu chữ cũng rất thuyết phục. Nhưng đến khi mở sách ra kiểm tra, mình lại không tìm được đoạn nào giống hệt như vậy.
Lúc đầu mình còn nghĩ chắc do các bản dịch khác nhau.
Nhưng khi đối chiếu kỹ hơn, mình thấy đoạn trong bản sách đang đọc và lời phát biểu được dẫn lại không hoàn toàn giống nhau. Phần nói về tiền bạc và danh dự trong lời phát biểu không xuất hiện trong đoạn sách mình đang kiểm tra.
Câu nói ấy có nguồn, nhưng không thể lấy cả đoạn rồi đặt vào kịch bản như một câu trích nguyên văn từ Thép đã tôi thế đấy.
Nếu không đọc sách và kiểm tra lại, rất có thể mình đã mang kịch bản đó đi quay video rồi.
Đây là điều khiến mình thấy việc kiểm tra nội dung AI khá khó: thông tin không phải lúc nào cũng sai hoàn toàn. Có những phần đúng, nghe rất quen, nhưng lại bị gắn nhầm với một nguồn khác.
Sau lần đó, mình làm kỹ hơn với những câu trích dẫn quan trọng, nhất là những câu được chia sẻ nhiều. Với một số phần khác, mình đưa cho AI chính những ghi chú đã viết trong lúc đọc sách để nó hỗ trợ triển khai.
AI vẫn giúp được nhiều việc, nhưng đọc thấy hay và hợp lý thì chưa đủ để mang đi đăng.
AI sai không phải lúc nào cũng là bịa ra toàn bộ
Khi nói AI “bịa”, có thể bạn sẽ hình dung nó tạo ra một cuốn sách không tồn tại hoặc một câu nói chẳng ai từng nói.
Nhưng cũng có những trường hợp khó nhận ra hơn: câu nói có thật nhưng gán nhầm người, thông tin đúng nhưng sai thời điểm, hoặc một ý được diễn đạt lại nhưng lại đặt trong ngoặc kép như nguyên văn.
Trong tình huống của mình, lời phát biểu về cách sống và danh dự được báo chí ghi nhận. Báo Điện tử Chính phủ cũng dẫn nội dung này trong bài viết về những phát biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. baochinhphu.vn
Điều cần phân biệt là câu trong bản sách mình đang đọc với lời phát biểu được dẫn lại. Hai nội dung có điểm gần nhau không có nghĩa có thể dùng thay thế cho nhau khi trích nguyên văn.
Nếu chỉ nhìn thấy câu nói xuất hiện trên một trang báo rồi kết luận bản nháp đã đúng, mình vẫn chưa kiểm tra xong phần nguồn sách.
Cũng vì thế, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “câu này có tồn tại không?”, mà còn là “nó có đúng với nguồn mà mình đang ghi không?”.
Vì sao câu trả lời nghe chắc chắn mà vẫn sai?
AI tạo sinh có thể tạo ra thông tin không chính xác hoặc không có thật. Hiện tượng này thường được gọi là hallucination, hay “ảo giác AI”.
Bạn chưa cần nhớ thuật ngữ ấy đâu. Cứ hiểu là công cụ có thể trình bày một thông tin sai giống như đó là điều đã được xác nhận.
Anthropic cũng nêu trong tài liệu hỗ trợ rằng Claude có thể đưa ra những câu trích dẫn nghe thuyết phục nhưng không có căn cứ, hoặc viết nội dung trông đúng trong khi thực tế lại sai. support.claude.com
Khó ở chỗ phần sai có thể nằm lẫn giữa nhiều phần đúng.
Tên sách đúng, tác giả đúng, những ý xung quanh cũng có vẻ hợp lý nên đến đoạn trích dẫn, chúng ta dễ đọc lướt qua.
Với câu chuyện của mình, nếu không có bản sách để đối chiếu thì việc phát hiện ra khác biệt sẽ khó hơn nhiều.
Với câu trích dẫn, mình kiểm tra lại trong sách
Sau lần đó, mình cẩn thận hơn với những câu quan trọng hoặc được chia sẻ nhiều.
Bởi vì càng quen tai thì càng dễ tin. Bạn có thể đã thấy một câu xuất hiện ở nhiều nơi, nhưng vẫn cần biết nó được trích từ đâu và câu chữ có đúng không.
Nếu có ebook tìm kiếm được, bạn có thể tìm một cụm từ đặc trưng. Nếu có sách giấy, mở lại phần đã đánh dấu rồi đọc cả đoạn xung quanh.
Cần xem câu đó đang được dùng trong hoàn cảnh nào, là lời người kể hay lời nhân vật, và phần trích có bị cắt đến mức đổi ý nghĩa không.
Không tìm thấy ngay cũng chưa đủ để kết luận câu ấy không tồn tại. Có thể khác bản dịch, khác ấn bản hoặc bạn chưa tìm đúng đoạn.
Nhưng khi chưa xác minh được, cũng chưa nên giữ nó như một câu trích nguyên văn.
Bạn có thể tìm thêm, bỏ câu ấy hoặc diễn đạt lại ý bằng lời của mình nếu đã hiểu rõ nội dung. Đừng chỉ bỏ dấu ngoặc kép rồi giữ nguyên một nhận định chưa biết có đúng không.
Mình đưa ghi chú đọc sách cho AI thay vì để nó tự kể hết
Một thay đổi khác là với một số đoạn, mình đưa cho AI những ghi chú đã viết trong lúc đọc sách.
Trong ghi chú có thể là ý mình muốn nói, câu đã đánh dấu hoặc cảm nhận của bản thân. Từ đó mới nhờ AI sắp xếp và triển khai.
Cách này giúp công việc có nguyên liệu cụ thể hơn. AI biết phần nào cần dùng, còn mình có thứ để đối chiếu khi đọc bản nháp.
Chẳng hạn, bạn có thể yêu cầu:
Dựa vào ghi chú dưới đây, hãy sắp xếp thành ba ý chính cho bài review.
Giữ nguyên quan điểm của tôi. Không tự thêm câu trích dẫn hoặc trải nghiệm cá nhân. Nếu cần thông tin ngoài ghi chú, hãy đánh dấu riêng để tôi kiểm tra.
Tuy vậy, có ghi chú rồi vẫn cần đọc lại. Trong lúc viết thành câu chuyện liền mạch, bản nháp có thể nối các ý theo một cách khác với điều bạn muốn nói.
Nhất là những câu như “sau khi đọc sách”, “nhờ phương pháp này” hoặc “từ đó mình đã thay đổi”. Chỉ một chỗ nối sai cũng có thể làm lệch trải nghiệm.
Chuyện cá nhân của mình cũng phải được giữ đúng
Trong bài review sách Deep Work, mình kể hai thói quen:
- Tắt ứng dụng chat khi làm việc và chủ động kiểm tra sau khoảng một hai tiếng.
- Tách khỏi máy tính, điện thoại để viết kịch bản video ngắn bằng sổ bút.
Nhưng hai việc này có nguồn gốc khác nhau.
Việc thay đổi cách dùng app chat được mình áp dụng sau khi đọc Deep Work. Còn dùng sổ bút thì đã làm từ trước, học từ cuốn Nghệ thuật đánh cắp ý tưởng.
Giả sử một bản nháp viết rằng cả hai đều là thay đổi sau khi đọc Deep Work thì nghe vẫn khá hợp lý, nhưng lại sai câu chuyện của mình.
Đây là ví dụ minh họa cho điều cần rà soát, không phải trích lại một kết quả sai cụ thể của công cụ.
Khi nhờ AI viết lại trải nghiệm, bạn cần xem thứ tự sự việc và mức độ thay đổi có còn đúng không. “Mình mới tập thử” khác với “mình đã áp dụng thành công”. “Mình thấy dễ làm hơn” cũng khác với một lời khẳng định rằng hiệu quả đã tăng rõ rệt theo số liệu.
Câu văn có thể được viết mượt hơn, nhưng những giới hạn trong trải nghiệm vẫn cần giữ lại.
Có đường dẫn nguồn rồi vẫn cần mở ra đọc
Yêu cầu AI dẫn nguồn là một bước có ích. Nhưng nhận được vài đường link chưa có nghĩa thông tin đã đúng.
Bạn cần mở trang và xem nó có thực sự hỗ trợ điều đang viết không.
Một bài báo có thể nói về cùng chủ đề nhưng không chứng minh nhận định đó. Một tài liệu có thể đúng cho phiên bản cũ, quốc gia khác hoặc một trường hợp có điều kiện riêng.
Ví dụ giả định: bản nháp viết “công cụ này miễn phí hoàn toàn”, còn trang được dẫn chỉ nói có gói miễn phí. Hai ý này khác nhau.
Khi kiểm tra nguồn, bạn có thể tự hỏi:
- Nguồn có nói đúng điều mình đang khẳng định không?
- Có điều kiện hoặc ngoại lệ nào bị bỏ mất không?
- Thông tin có còn phù hợp với thời điểm viết bài không?
Với tính năng công cụ, ưu tiên tài liệu chính thức. Với nội dung sách, ưu tiên đúng cuốn sách và ấn bản đang dùng.
Quan trọng là tìm được nguồn phù hợp và đọc phần liên quan, chứ không phải có thật nhiều đường link cho bài trông đáng tin.
Số liệu và phép tính thì kiểm tra riêng
Ngoài câu trích dẫn, những con số cũng cần được xem lại.
Một phép tính nhìn rất đơn giản vẫn có thể bị sai hoặc không khớp với những đoạn khác trong bài.
Chẳng hạn, để dành 1 triệu đồng mỗi tháng trong 12 tháng thì có 12 triệu tiền gốc, chưa tính lãi. Nếu mục tiêu là 15 triệu thì kế hoạch đó vẫn thiếu 3 triệu.
Bạn cần kiểm tra cả đơn vị, thời gian và số tiền được dùng để tính. Một tỷ lệ phần trăm đang tính trên doanh thu, lợi nhuận hay tổng số tiền ban đầu?
Phép tính ngắn thì có thể dùng máy tính. Bảng dài hơn thì dùng bảng tính để dễ theo dõi.
Nếu con số lấy từ bên ngoài, còn phải xem nguồn và thời điểm. Tính đúng một số liệu đã lỗi thời vẫn có thể dẫn đến nội dung không phù hợp.
Có thể nhờ AI hỗ trợ rà soát không?
Có thể. Bạn có thể nhờ nó tìm những chi tiết cần kiểm tra thay vì chỉ hỏi “bài này đúng hết chưa?”.
Ví dụ:
Đọc bản nháp dưới đây và liệt kê những chi tiết cần đối chiếu.
Chú ý tên riêng, tên sách, câu trích dẫn, số liệu, mốc thời gian và trải nghiệm cá nhân.
Với mỗi chi tiết, chỉ ra cần kiểm tra bằng tài liệu nào. Nếu tài liệu tôi cung cấp chưa đủ để kết luận, ghi “chưa xác minh”.
Không tự thêm nguồn hoặc số trang. Không tuyên bố đã đọc một tài liệu mà bạn chưa truy cập được.
Chưa sửa giọng văn và quan điểm của bài.
Kết quả này là danh sách hỗ trợ rà soát. Bạn vẫn cần mở tài liệu để kiểm tra những phần quan trọng.
Hỏi lại cùng một AI hoặc đưa sang công cụ khác cũng chưa tự trở thành bằng chứng. Hai câu trả lời giống nhau vẫn có thể cùng dựa trên một thông tin sai.
Nếu muốn giao yêu cầu rõ hơn, bạn có thể đọc thêm bài Prompt là gì?.
Cách kiểm tra thông tin AI trước khi đăng bài
Bạn có thể bắt đầu bằng một danh sách ngắn:
- Tên riêng: tên sách, tác giả, nhân vật và tổ chức đã đúng chưa?
- Trích dẫn: câu chữ và nguồn có khớp không?
- Số liệu: nguồn, đơn vị, thời gian và phép tính có thống nhất không?
- Liên kết: trang được dẫn có hỗ trợ đúng nhận định không?
- Trải nghiệm: bản nháp có thêm chuyện hoặc đổi ý mình kể không?
- Ví dụ: người đọc có biết đâu là tình huống giả định không?
Phần chưa xác minh được thì đánh dấu trong bản nháp. Khi hoàn thiện, bạn có thể tìm thêm nguồn, viết hẹp lại theo những gì biết chắc hoặc bỏ chi tiết ấy.
Không cần giữ một câu chỉ vì nó nghe hay và làm bài trông đầy đủ hơn.
AI giúp viết nháp, còn mình vẫn cần đọc lại
Trong bài Cách mình dùng AI viết blog, mình đã chia sẻ việc đưa nguyên liệu, nhận bản nháp, tự sửa rồi nhờ AI phản biện.
Câu chuyện với Thép đã tôi thế đấy khiến mình chú ý hơn đến phần kiểm tra, nhất là những câu trích dẫn quan trọng và được nhiều người chia sẻ.
Một số đoạn mình cũng chủ động đưa ghi chú đọc sách cho AI, để nội dung bám vào những gì bản thân đã đọc và muốn nói.
Bạn có thể thử ngay với bản nháp đang viết dở: đánh dấu những câu có tên riêng, số liệu, trích dẫn hoặc kể về trải nghiệm của mình.
Kiểm tra từng câu ấy trước.
Đọc thấy mượt thì có thể yên tâm hơn về cách diễn đạt. Còn thông tin có đúng để mang đi đăng hay không, vẫn cần có thứ để đối chiếu.
Có thể bạn sẽ thích:
