Chào các bạn, Quang VN đây!
Hôm nay mình muốn bắt đầu bài viết bằng một câu hỏi hơi “nhột” một chút nhé:
Đã bao giờ bạn đọc xong một cuốn sách, gật gù tâm đắc “Hay quá, tuyệt quá”, nhưng ngày hôm sau, khi đứa bạn thân hỏi: “Ê, sách đó nói về cái gì thế?”, bạn bỗng nhiên… ú ớ? Bạn ấp úng, bạn cố nhớ lại các thuật ngữ, nhưng rốt cuộc chỉ buông ra được một câu: “À ừ thì… nó nói về tư duy, hay lắm, mày đọc đi rồi biết!”.
Nếu bạn thấy bóng dáng mình trong đó, thì xin chúc mừng, bạn giống hệt Quang của ngày xưa. Chúng ta mắc một căn bệnh trầm kha gọi là “Ảo tưởng năng lực” (The Illusion of Competence). Chúng ta tưởng mình ĐÃ HIỂU chỉ vì mình ĐÃ ĐỌC.
Nhưng sự thật phũ phàng là: Biết tên của một thứ không có nghĩa là bạn hiểu về thứ đó.
Đó chính là lý do hôm nay Quang muốn giới thiệu với các bạn cuốn sách (hoặc đúng hơn là một kỹ thuật) đã cứu rỗi cuộc đời học tập của mình: “Phương pháp học tập Feynman“.
Không dài dòng nữa, hãy cùng mình mổ xẻ xem tại sao phương pháp này lại được gọi là “cách học của các thiên tài” nhé!
1. Richard Feynman là ai mà “ghê gớm” thế?
Trước khi nói về phương pháp, phải nói về “cha đẻ” của cảm hứng này. Richard Feynman không phải là một giáo sư kính trắng, nghiêm nghị ngồi trên tháp ngà. Ông là một nhà vật lý đoạt giải Nobel, người tham gia chế tạo bom nguyên tử, nhưng cũng là một tay chơi trống bongo cự phách và là một “kẻ phá bĩnh” đáng yêu trong giới học thuật.
Người ta gọi ông là “The Great Explainer” (Người giải thích đại tài). Tại sao? Vì Feynman dị ứng với những từ ngữ đao to búa lớn. Ông tin rằng nếu bạn không thể giải thích một khái niệm vật lý lượng tử phức tạp cho một bà già hay một đứa trẻ lớp 6 hiểu, thì tức là chính BẠN cũng chưa hiểu nó.
Cuốn sách về phương pháp Feynman không phải do ông trực tiếp viết ra như một cuốn giáo trình (ông bận nghiên cứu vũ trụ rồi), mà là sự đúc kết từ cách ông tư duy và tiếp cận vấn đề. Và tin Quang đi, nó đơn giản đến mức bạn sẽ tự hỏi: “Tại sao mình không biết cái này sớm hơn nhỉ?”.
2. Quy trình 4 bước để “biến kiến thức của người khác thành của mình”
Cốt lõi của cuốn sách này xoay quanh 4 bước cực kỳ đơn giản. Đừng coi thường sự đơn giản này nhé, sức mạnh của nó nằm ở sự thực hành.
Bước 1: Chọn một khái niệm (Dĩ nhiên rồi!)
Bước này thì ai cũng làm được. Bạn muốn học về “Lãi suất kép“? Hay “Chủ nghĩa hiện sinh”? Hay “Cách hoạt động của Blockchain“? Hãy viết tiêu đề đó lên một tờ giấy trắng.
Bước 2: Dạy lại cho… một đứa trẻ 12 tuổi
Đây là bước “ăn tiền” nhất của phương pháp này.
Thông thường, khi giải thích, chúng ta hay dùng jargon (thuật ngữ chuyên ngành) để lấp liếm đi sự thiếu hiểu biết của mình.
- Ví dụ: “Lạm phát là sự tăng lên của chỉ số CPI do cung tiền mở rộng…” -> Nghe rất sang mồm, nhưng rỗng tuếch.
Feynman yêu cầu bạn: Hãy giải thích nó bằng ngôn ngữ đời thường nhất, đơn giản nhất. Hãy tưởng tượng bạn đang nói chuyện với một đứa trẻ 12 tuổi – một đứa trẻ đủ thông minh để hiểu logic cơ bản nhưng chưa đủ vốn từ để hiểu các thuật ngữ hàn lâm.
Khi Quang áp dụng bước này để viết blog review sách cho các bạn, mình đã toát mồ hôi hột. Hóa ra có rất nhiều đoạn trong sách mình tưởng là mình hiểu, nhưng khi viết ra giấy để giải thích cho các bạn, mình lại tắc tị.
Bước 3: Xác định “Lỗ hổng kiến thức” (The Gap)
Khi bạn cố giải thích cho đứa trẻ 12 tuổi kia và bị vấp, bị tắc, hoặc phải dùng đến những từ trừu tượng để lấp chỗ trống -> Chúc mừng, bạn đã tìm ra giới hạn hiểu biết của mình.
Đây không phải là thất bại, đây là khoảnh khắc của sự thật. Cuốn sách khuyến khích chúng ta quay lại tài liệu gốc đúng vào chỗ chúng ta bị tắc đó. Học lại, nghiên cứu lại cho đến khi cái nút thắt đó được gỡ bỏ.
Bước 4: Đơn giản hóa và Sử dụng phép so sánh (Analogy)
Feynman là bậc thầy của các phép so sánh. Ông ví sóng điện từ như nước, ví dòng điện như dòng người.
Cuốn sách khuyên chúng ta: Hãy kết nối cái mới với cái cũ. Nếu bạn có thể tạo ra một câu chuyện hoặc một hình ảnh so sánh sinh động, kiến thức đó sẽ dính chặt vào não bạn mãi mãi.
3. Tại sao phương pháp này lại “cứu rỗi” Quang?
Thú thật với các bạn, trước đây Quang đọc sách rất nhanh (để còn chạy KPI review cho blog chứ!). Nhưng tốc độ đó là con dao hai lưỡi.
Đọc cuốn sách này xong, mình nhận ra mình đã lãng phí rất nhiều thời gian cho việc “Học thụ động”.
- Học thụ động là: Đọc lại, tô highlight (bôi vàng nát cả sách), chép lại y nguyên.
- Học chủ động (theo Feynman) là: Gấp sách lại và tự trình bày lại.
Quang đã áp dụng nó thế nào? Giờ đây, mỗi khi đọc một cuốn sách khó (như cuốn “Khóa học cấp tốc về tư bản & tiền bạc” ở bài trước chẳng hạn), mình không cố đọc hết một mạch. Mình đọc một chương, gấp sách lại, tưởng tượng mình đang ngồi cà phê với một người bạn không biết gì về tài chính, và thử giải thích cho họ nghe.
- “Này, ông biết tại sao tiền mất giá không? Tưởng tượng tiền giống như nước trong bể bơi ấy…”
Nếu mình không kể được câu chuyện đó trôi chảy, mình biết mình phải đọc lại. Nhờ thế, các bài review của Quang gần đây các bạn thấy dễ hiểu hơn đúng không? (Hy vọng là thế ^^).
4. Cuốn sách này dành cho ai?
- Học sinh/Sinh viên: Đừng học vẹt để thi nữa. Thi xong chữ thầy trả thầy thì phí tiền bố mẹ lắm. Hãy dùng Feynman để “hack” điểm số và kiến thức thật.
- Người đi làm (như chúng ta): Đặc biệt là những ai đang muốn học kỹ năng mới (Marketing, Code, Ngoại ngữ…).
- Những người sáng tạo nội dung: Blogger, TikToker, YouTuber. Nếu bạn không thể giải thích đơn giản, video của bạn sẽ chẳng ai xem.
5. Một chút phản biện: Nó có nhược điểm không?
Tất nhiên, với tính cách thẳng thắn của Quang thì khen phải đi đôi với chê. Phương pháp Feynman có một nhược điểm chí mạng: Nó tốn thời gian và tốn não.
Thật đấy! Việc đọc lướt qua thì sướng và nhanh. Còn việc ngồi vắt óc ra tìm cách giải thích đơn giản, tìm ví dụ so sánh thì cực kỳ mệt mỏi. Nó đòi hỏi sự nỗ lực về mặt nhận thức (Cognitive effort) rất lớn.
Nhưng các bạn ạ, “No Pain, No Gain”. Sự mệt mỏi đó chính là dấu hiệu cho thấy não bộ của bạn đang thực sự “tập gym”. Các nơ-ron thần kinh đang kết nối lại với nhau bền vững hơn. Thà học chậm mà thấm, còn hơn học nhanh mà trôi tuột, đúng không?
Lời kết
Gấp lại cuốn sách về Feynman, bài học lớn nhất mà Quang nhận được không chỉ là về phương pháp học, mà là về sự Trung thực trí tuệ (Intellectual Honesty).
Feynman từng nói: “Nguyên tắc đầu tiên là bạn không được lừa dối chính mình – và bạn là người dễ bị lừa dối nhất.”
Đừng giả vờ hiểu để lòe thiên hạ hay để an ủi bản thân. Hãy học như một đứa trẻ, tò mò, đặt câu hỏi “Tại sao” liên tục và không chấp nhận những câu trả lời sáo rỗng.
Hy vọng cuốn sách này sẽ là công cụ đắc lực giúp các bạn “nâng cấp” bộ vi xử lý của mình, để học bất cứ thứ gì trên đời này, từ đầu tư, văn học cho đến cách nuôi dạy con cái.
Bạn đã từng áp dụng cách học này bao giờ chưa? Hay bạn có bí kíp học tập nào “đỉnh” hơn? Comment bên dưới “khai sáng” cho Quang với nhé!
Thân mến, Quang VN
P.S: Thử thách nhỏ cho bạn: Sau khi đọc bài này, hãy thử giải thích lại “Phương pháp Feynman” cho đứa em hoặc người yêu của bạn trong vòng 2 phút xem sao. Nếu họ hiểu và gật đầu, bạn thành công rồi đó!
Có thể bạn sẽ thích: