Khoảng hơn mười năm trước, mình có đi một hội sách ở Hà Nội và được Trung Nguyên tặng một cuốn Khuyến Học nhỏ nhỏ.
Hồi ấy mình vẫn đang đi học, mà học lực thì cũng chỉ ở mức trung bình thôi. Nhìn thấy tên sách là Khuyến Học, mình nghĩ ngay chắc đây là một cuốn dạy phương pháp học tập, kiểu như làm thế nào để học giỏi hơn, ghi nhớ tốt hơn hay đạt điểm cao hơn.
Thế là mình mang về đọc.
Nhưng thú thật, sau khoảng mười năm thì mình gần như chẳng còn nhớ gì về nội dung cuốn sách ấy nữa. Đọc xong rồi để lên giá sách, thế là quên.
Mãi gần đây, mình được tặng một cuốn Khuyến Học khác, lần này là bản do Nhã Nam phát hành. Thấy tên sách quen quen nên mình quyết định đọc lại.
Và lần này thì khác hẳn.
Không biết có phải vì mình đã lớn hơn, trải qua nhiều chuyện hơn hay không, nhưng có những đoạn đọc xong mình phải ngồi nghĩ khá lâu.
Hóa ra cuốn sách mà ngày xưa mình tưởng là dạy cách học lại không tập trung vào những thứ ấy.
Nó khiến mình suy nghĩ nhiều hơn về một câu hỏi mà trước đây mình ít khi tự hỏi:
Rốt cuộc mình học để làm gì?
Hồi sinh viên, mình từng nghĩ phải học càng nhiều càng tốt
Ngày trước mình rất thích cái ý nghĩ rằng một người cứ chịu khó học thì kiểu gì cũng sẽ giỏi.
Học xong Cao đẳng thì phải cố gắng liên thông lên Đại học. Có bằng Đại học rồi, nếu điều kiện cho phép thì học tiếp Thạc sĩ.
Ngoài chuyện học ở trường, mình còn muốn học thêm đủ thứ khác.
Nào là kỹ năng giao tiếp, chụp ảnh, dựng phim…
Cứ thấy có cái gì hay hay, có vẻ hữu ích cho tương lai là mình lại muốn học.
Hồi sinh viên, mình cũng tham gia khá nhiều hoạt động. Từ vận động hiến máu nhân đạo, tham gia các nhóm làm phim, cho đến có thời gian đi làm diễn viên quần chúng.
Nghe qua thì có vẻ cũng năng động đấy chứ.
Nhưng có một chuyện khá buồn cười.
Mặc dù tham gia nhiều hoạt động như thế, cách giao tiếp của mình hồi ấy vẫn khá cộc cằn, nóng nảy. Có những lúc nói chuyện với người khác, chỉ cần bất đồng quan điểm một chút là mình đã muốn tranh luận cho bằng được.
Nghĩ lại mới thấy, mình đã có khá nhiều cơ hội để gặp gỡ và làm việc với mọi người, nhưng chưa chắc đã thực sự học được cách giao tiếp với họ.
Mình có tham gia hoạt động, nhưng không có nghĩa là sau mỗi lần tham gia, mình đều chịu khó quan sát xem bản thân đã làm tốt điều gì, làm chưa tốt điều gì.
Có lẽ ngày ấy mình quan tâm nhiều đến chuyện được trải nghiệm thêm một thứ mới, hơn là xem mình đã học được gì từ trải nghiệm đó.
Đọc lại Khuyến Học, mình chợt nhớ đến khoảng thời gian ấy.
Học nhiều mà không dùng được thì có ích gì?
Trong Khuyến Học, Fukuzawa Yukichi nói khá nhiều về chuyện học phải gắn với thực tế.
Có một ví dụ trong bản mình đọc đại ý là một người học về tài chính nhưng lại không tính toán nổi chuyện cơm nước, chi tiêu trong chính gia đình mình.
Nghe thì hơi buồn cười, nhưng nghĩ kỹ cũng có lý.
Một người có thể biết rất nhiều lý thuyết về tài chính, nhưng nếu đến chuyện quản lý tiền bạc của bản thân còn không làm được thì những kiến thức ấy đã giúp ích được bao nhiêu?
Hay như chuyện của mình ngày trước.
Mình từng học và tham gia những hoạt động liên quan đến giao tiếp, nhưng khi gặp chuyện không vừa ý vẫn dễ nổi nóng.
Biết một điều gì đó và thực sự làm được điều ấy hóa ra là hai chuyện khác nhau.
Tất nhiên, không phải kiến thức nào học xong cũng có thể mang ra áp dụng ngay. Có những thứ phải mất nhiều năm mới thấy được giá trị.
Nhưng mình nghĩ điều Fukuzawa muốn nhắc đến là đừng chỉ mải mê tích lũy kiến thức mà quên mất mục đích của việc học.
Trong sách có một đoạn mình khá thích. Ông kể về những học sinh ở thành phố học hành rất chăm chỉ, nhưng đặt ra câu hỏi rằng nếu thu hết sách vở rồi đưa họ về quê thì liệu họ còn sử dụng được những gì đã học hay không.
Mình thấy hình ảnh ấy thú vị.
Bởi vì hơn một trăm năm sau, chuyện học trong sách vở rất giỏi nhưng gặp vấn đề thực tế lại lúng túng vẫn là điều chúng ta có thể bắt gặp.
Và bản thân mình cũng chẳng phải ngoại lệ.
Có một thời gian mình rất coi trọng bằng cấp
Hồi còn là sinh viên, mình từng nghĩ học xong Cao đẳng thì nhất định phải cố gắng liên thông lên Đại học. Rồi nếu có điều kiện thì học tiếp lên Thạc sĩ.
Ngày ấy mình nghĩ cứ có thêm bằng cấp thì sẽ có thêm cơ hội trong công việc. Mà có nhiều cơ hội hơn thì tương lai chắc cũng sẽ tốt hơn.
Nhưng sau này, khi bắt đầu đi làm và suy nghĩ nghiêm túc hơn về những gì mình muốn làm trong tương lai, quan điểm của mình cũng dần thay đổi.
Mình nhận ra bản thân thích làm việc tự do hơn là đi theo một con đường nghề nghiệp mà bằng cấp đóng vai trò quan trọng.
Với công việc hiện tại và định hướng ấy, mình không còn thấy việc học liên thông lên Đại học hay học tiếp những bậc cao hơn là điều cần thiết nữa.
Thế là mình không học tiếp.
Tất nhiên, mình không nghĩ bằng cấp là vô dụng. Có rất nhiều ngành nghề mà bằng cấp và việc đào tạo bài bản là bắt buộc, chẳng hạn như bác sĩ hay những công việc đòi hỏi chuyên môn đặc thù.
Chỉ là với con đường mình đang lựa chọn, mình quan tâm nhiều hơn đến chuyện bản thân có làm được việc hay không.
Ví dụ như gần đây mình đang dành khá nhiều thời gian tìm hiểu về AI.
Mình không nhất thiết phải có một tấm bằng hay chứng chỉ về AI. Điều mình muốn là hiểu cách sử dụng nó để giải quyết những vấn đề trong công việc sáng tạo nội dung của mình.
Thế nên mình vừa tìm hiểu, vừa thử nghiệm. Có cái làm được ngay, có cái loay hoay mãi vẫn chưa ra kết quả như mong muốn.
Nhưng mình thấy cách học ấy phù hợp với mình hơn.
Nghĩ lại thì ngày trước mình muốn học thêm để có một tấm bằng tốt hơn. Còn bây giờ, mình muốn học thêm để làm được những việc mà trước đây mình chưa làm được.
Và có lẽ chính sự thay đổi trong định hướng công việc đã khiến mình nhìn chuyện học hành khác đi khá nhiều.
Càng lớn mình càng thấy tự học quan trọng
Ngày còn đi học, mình có bố mẹ nhắc nhở, có thầy cô giao bài, có thời khóa biểu và những kỳ thi.
Nói chung, dù có thích học hay không thì vẫn có một hệ thống khiến mình phải học.
Nhưng khi đi làm rồi thì khác.
Chẳng còn ai nhắc hôm nay mình phải đọc bao nhiêu trang sách, phải học thêm kỹ năng gì hay phải tìm hiểu công nghệ mới nào.
Mình không học thì cũng chẳng có ai phạt.
Mà chính vì thế, chuyện học lại khó hơn theo một cách khác.
Bây giờ mình phải tự quyết định mình cần học gì, học ở đâu, học đến mức nào và quan trọng nhất là tại sao mình phải học thứ ấy.
Có rất nhiều thứ nghe qua đều hay và hữu ích.
Nhưng thời gian thì có hạn.
Nếu cứ thấy ai giới thiệu khóa học gì cũng muốn tham gia, thấy cuốn sách nào nổi tiếng cũng muốn đọc, có khi cuối cùng mình lại chẳng đi đến đâu cả.
Đấy cũng là điều mình đang phải tự nhắc bản thân.
Và khi nghĩ đến chuyện sau này mình phải định hướng việc học cho con cái, mình lại thấy vấn đề này càng đáng quan tâm hơn.
Ngày trước bố mẹ định hướng chuyện học cho mình. Bây giờ rồi cũng đến lượt mình phải suy nghĩ xem nên giúp con học như thế nào.
Mình không muốn chỉ quan tâm đến chuyện con học được bao nhiêu kiến thức hay có đạt điểm cao hay không.
Mình còn muốn con biết tự tìm hiểu khi gặp một điều chưa biết.
Biết đặt câu hỏi.
Biết tìm cách giải quyết vấn đề.
Và quan trọng là không phải lúc nào cũng cần có người đứng bên cạnh nhắc nhở mới chịu học.
Nói thì dễ thế thôi, chứ làm được chắc cũng không đơn giản.
Ngay cả bản thân mình đến giờ vẫn đang phải tập những điều ấy.
Đọc đến đây, mình lại nhớ đến cuốn Tôi tự học của học giả Nguyễn Duy Cần. Đây cũng là một cuốn mình muốn đọc lại, có lẽ sẽ dành cho một bài viết khác.
Đừng nghĩ mình giỏi chỉ vì mình chăm học hơn người khác
Một phần khác trong Khuyến Học khiến mình khá thích là phần nói về sự tự mãn.
Ngay tiêu đề phần 11 đã khá ấn tượng:
“Bằng cấp địa vị đẻ ra các chí sĩ rởm”.
Fukuzawa kể về một người sinh viên rất chăm chỉ. Anh ta không chơi bời, không rượu chè bê tha, tự giác học tập mà chẳng cần bố mẹ hay thầy cô nhắc nhở.
Nghe như một sinh viên gương mẫu rồi còn gì.
Và anh ta cũng rất tự hào về điều đó.
Nhưng Fukuzawa lại đặt vấn đề rằng có khi anh ta thấy mình giỏi chỉ vì đang so sánh bản thân với những người lười học hơn.
Mình đọc đoạn này thấy khá thú vị.
Bởi vì đôi khi mình cũng dễ có suy nghĩ tương tự.
Ví dụ hôm nay đọc được mấy chục trang sách, mình thấy mình chăm chỉ.
Hoàn thành một khóa học, mình thấy mình tiến bộ.
Biết sử dụng thêm một công cụ mới, mình lại thấy bản thân cũng giỏi giang ra phết.
Những cảm giác ấy không có gì sai. Mình nghĩ có chút vui vì những gì đã làm được cũng là điều bình thường.
Nhưng nếu cứ lấy chuyện mình chăm chỉ hơn người khác làm thước đo, có khi lại thành tự mãn lúc nào không biết.
Bản thân việc đọc nhiều sách cũng chưa nói lên được điều gì.
Đọc xong mà chẳng nhớ, chẳng hiểu, hoặc hiểu nhưng không biết vận dụng thì cũng cần xem lại.
Nói đến đây lại thấy hơi giống mình với cuốn Khuyến Học mười năm trước.
Đọc thì có đọc đấy.
Nhưng rồi chẳng nhớ gì.
Khuyến Học không chỉ nói về chuyện học của một người
Có một điểm khiến mình khá bất ngờ khi đọc lại cuốn sách này.
Đó là Fukuzawa không chỉ bàn về chuyện một người nên học như thế nào hay học để làm gì.
Ông còn nói rất nhiều về tinh thần độc lập.
Độc lập trong suy nghĩ, trong hành động và không chỉ biết trông chờ vào người khác.
Nhưng ông không dừng lại ở chuyện cá nhân.
Ông còn liên hệ việc học của mỗi người với sự độc lập và phát triển của cả đất nước.
Đặt cuốn sách vào bối cảnh Nhật Bản thời ấy thì mình thấy dễ hiểu hơn.
Nhật Bản đang đứng trước rất nhiều thay đổi, phải tiếp xúc với những tri thức và cách tổ chức xã hội mới. Fukuzawa muốn người dân có học vấn thực tế, có khả năng tự suy nghĩ và tự chịu trách nhiệm, thay vì chỉ sống dựa vào địa vị hay những quan niệm cũ.
Mình không nghĩ có thể nói chỉ nhờ một cuốn sách mà Nhật Bản trở thành một quốc gia phát triển.
Chuyện ấy chắc chắn phức tạp hơn rất nhiều.
Nhưng mình thích cách ông nhìn việc học rộng hơn chuyện kiếm một công việc tốt hay có địa vị trong xã hội.
Một người học để có khả năng tự đứng trên đôi chân của mình.
Và nếu nhiều người cùng có khả năng ấy, xã hội cũng sẽ khác đi.
Đọc đến đây, mình lại nghĩ đến bản thân.
Mình đã thực sự độc lập trong suy nghĩ chưa?
Hay có những chuyện mình vẫn làm chỉ vì trước giờ mọi người đều làm như vậy?
Có những quan điểm mình tin là đúng, nhưng đã bao giờ mình chịu khó tìm hiểu xem chúng có thực sự đúng hay không?
Mình nghĩ đây mới là phần khó.
Bởi học thêm một kiến thức mới đôi khi còn dễ hơn việc thừa nhận một điều mình tin suốt nhiều năm có thể chưa đúng.
Có một câu chuyện khiến mình nhớ đến chuyện giữ nguyên tắc
Trong sách có một câu chuyện khiến mình rất ấn tượng, nói về việc Fukuzawa xin phép mở một ngành học.
Theo như ông nói thì chỉ cần chỉnh sửa hồ sơ một chút là sẽ được phê duyệt ngay, không cần mất công chờ đợi vài năm nhưng ông lại không muốn làm như vậy. Ông chấp nhận chờ đợi thay vì chọn cách đi đường tắt, trái với nguyên tắc của mình.
Một người có thể hiểu rất rõ điều gì là đúng.
Nhưng khi làm điều đúng khiến bản thân thiệt thòi, liệu người ấy có còn muốn làm không?
Chuyện học cũng vậy.
Biết rằng phải trung thực là một chuyện.
Có trung thực khi nói dối sẽ giúp mình có lợi hơn hay không lại là chuyện khác.
Mình nghĩ kiến thức chỉ thực sự có giá trị khi nó phần nào thay đổi được cách mình hành động.
Chứ nếu chỉ nói ra những điều rất hay mà đến lúc gặp chuyện lại làm ngược hoàn toàn thì cũng đáng để suy nghĩ.
Vậy Khuyến Học có đáng đọc không?
Nếu hỏi mình có nên đọc Khuyến Học hay không thì câu trả lời là có.
Nhưng mình nghĩ đây không phải cuốn sách phù hợp nếu bạn đang tìm những mẹo học nhanh, ghi nhớ tốt hay phương pháp ôn thi.
Dù tên là Khuyến Học, cuốn sách bàn nhiều hơn về ý nghĩa của học vấn, tinh thần tự lập, cách con người ứng xử và trách nhiệm của mỗi người đối với xã hội.
Cũng phải nói thêm là sách được viết trong một bối cảnh lịch sử rất khác hiện nay. Có những đoạn mang tính tranh luận xã hội, có những ví dụ gắn với nước Nhật thời ấy, nên không phải cứ mở ra là thấy gần gũi ngay.
Mình nghĩ cũng không cần phải đồng ý với tất cả những gì tác giả viết.
Cứ đọc, xem điều gì hợp lý, điều gì khiến mình phải suy nghĩ, rồi tự đối chiếu với cuộc sống của mình.
Giống như lần đầu mình đọc cuốn sách này cách đây khoảng mười năm.
Khi ấy mình chẳng thấy nó có gì đặc biệt, hoặc ít nhất là chẳng nhớ được gì đáng kể.
Nhưng đến lần đọc lại, có những điều mình thấy khá đúng với những gì bản thân đã trải qua.
Không biết mười năm nữa nếu đọc lại lần thứ ba, mình sẽ nghĩ khác đi bao nhiêu.
Có khi lại thấy những điều mình đang viết hôm nay còn khá ngây ngô cũng nên.
Sau cùng, mình học để làm gì?
Hồi còn là sinh viên, mình từng nghĩ học càng nhiều thì tương lai sẽ càng tốt.
Bây giờ mình vẫn nghĩ việc học rất quan trọng.
Chỉ có điều, mình không còn quá sốt ruột với chuyện phải học thật nhiều thứ, phải có thêm bằng cấp hay hoàn thành thêm một khóa học nào đó.
Mình quan tâm hơn đến chuyện những gì mình đang học có giúp mình làm việc tốt hơn, suy nghĩ rõ ràng hơn hay giải quyết được vấn đề gì trong cuộc sống hay không.
Tất nhiên, không phải lúc nào mình cũng làm được như thế.
Vẫn có những thứ mình đọc xong rồi quên. Vẫn có những lúc mải tìm hiểu cái mới mà chưa kịp áp dụng cái cũ.
Nhưng ít nhất, sau lần đọc lại Khuyến Học này, mình đã có một cách khác để tự hỏi bản thân mỗi khi định học thêm điều gì đó.
Mình học thứ này để làm gì?
Một câu hỏi khá đơn giản.
Vậy mà phải mất khoảng mười năm, mình mới thực sự chú ý đến nó.
Đây là link tiếp thị liên kết. Nếu bạn mua sách thông qua link này, mình có thể nhận được một khoản hoa hồng mà bạn không phải trả thêm chi phí.
Có thể bạn sẽ thích:
