Có những thứ mình nghĩ rằng đã hiểu khá rõ rồi, nhưng đến khi ngồi viết bài hoặc làm video để giải thích cho mọi người thì lại bị bí.
Chuyện này mình gặp khá thường xuyên, cả lúc review sách lẫn những lúc làm nội dung về công nghệ, tài chính.
Chẳng hạn như nến Nhật trong biểu đồ chứng khoán. Nhìn thì quen, nghe người khác nói cũng hiểu, nên ban đầu mình cứ nghĩ giải thích lại chắc không có gì khó.
Nhưng đến lúc bắt tay vào viết thì mới thấy có cả đống câu hỏi cần trả lời. Nên bắt đầu từ đâu để người chưa biết gì cũng hiểu? Tại sao lại gọi là nến? Một cây nến thể hiện những thông tin gì và nó có ích thế nào khi đọc biểu đồ?
Nếu tiếp tục dùng một loạt thuật ngữ chuyên môn để giải thích thì người đã biết có thể hiểu, còn người mới chắc lại phải đi tìm một bài khác để đọc tiếp.
Trước đây mình thường lên Google, tìm ở nhiều trang rồi đối chiếu lại. Những phần khó, nhất là nội dung về tài chính, mình sẽ phải tìm thêm sách hoặc tài liệu chuyên ngành chứ không chỉ tin vào vài kết quả tìm kiếm.
Bởi mình đã gặp những trường hợp đọc trên mạng thấy có vẻ hợp lý, nhưng khi kiểm tra kỹ thì nội dung lại chưa chính xác hoặc chỉ đúng một phần.
Đó cũng là một tình huống khá gần với vấn đề mà Phương pháp học tập Feynman đề cập: khi đọc, chúng ta có thể cảm thấy mình hiểu, nhưng thử giải thích lại mới thấy có những chỗ chưa rõ.
Mình mới đọc sơ qua cuốn này và bắt đầu thử thay đổi cách trình bày trong công việc. Thay đổi rõ nhất là bớt dùng những thuật ngữ khó hiểu, nhất là từ nước ngoài, rồi tìm những ví dụ gần gũi hơn để giải thích.
Phương pháp học tập Feynman là cuốn sách nào?
Cuốn mình đang nói đến là Phương pháp học tập Feynman của Âm Hồng Tín và Lý Vĩ, do Ymate dịch.
Bạn lưu ý một chút là cuốn này không phải do Richard Feynman trực tiếp viết. Hai tác giả trình bày một cách tiếp cận việc học lấy cảm hứng từ cách tư duy và giải thích của ông.
Điểm xuyên suốt là đưa kiến thức ra sử dụng, đặc biệt thông qua việc trình bày lại bằng ngôn ngữ của bản thân. Trong lúc giải thích, bạn có cơ hội nhận ra phần mình chưa hiểu, quay lại tìm hiểu rồi tiếp tục sửa.
Nghe thì khá đơn giản. Nhưng với những ai thường phải viết bài, làm video, hướng dẫn đồng nghiệp hoặc giải thích bài cho con, có lẽ sẽ thấy đây là một việc không dễ như tưởng tượng.
Bạn không chỉ cần nhớ nội dung. Bạn còn phải biết nên bắt đầu từ đâu, các ý liên quan với nhau thế nào và người nghe cần biết những gì trước khi đi tiếp.
5 bước học tập Feynman được trình bày trong sách
Trong phần mở đầu, cuốn sách trình bày phương pháp qua năm bước: xác định mục tiêu, tìm hiểu kiến thức, truyền đạt lại, xem xét và phản tỉnh, cuối cùng là đơn giản hóa và tiếp thu.
Có thể hình dung bằng một việc cụ thể như sau.
1. Xác định mình muốn học được điều gì
“Học về tài chính” là một mục tiêu rất rộng. Bạn có thể đọc mãi mà vẫn không biết đến đâu thì xem như đã đạt điều mình cần.
Nhưng nếu đổi thành “hiểu ba báo cáo cơ bản trong một bộ báo cáo tài chính doanh nghiệp và biết mỗi báo cáo cho mình thông tin gì”, nhiệm vụ đã cụ thể hơn.
Bạn có thứ để tìm hiểu và cũng có cách kiểm tra sau khi học.
Với một bài blog hay video cũng vậy. Nếu chưa rõ muốn người đọc hiểu được điều gì, mình rất dễ đưa vào quá nhiều nội dung, cuối cùng giải thích dài mà ý chính lại bị chìm đi.
2. Tìm hiểu và sắp xếp kiến thức cần học
Có mục tiêu rồi, bạn cần tìm nguồn phù hợp và xem những nội dung nào liên quan trực tiếp đến câu hỏi của mình.
Chẳng hạn, nếu đang muốn hiểu một khái niệm cơ bản, có thể bắt đầu bằng phần giải thích dễ tiếp cận. Nhưng đến những điểm đòi hỏi độ chính xác cao thì vẫn cần đối chiếu với tài liệu đáng tin cậy.
Đây cũng là cách mình vẫn làm khi chuẩn bị nội dung tài chính. Google giúp tìm thông tin ban đầu, nhưng những chỗ khó mình sẽ tìm thêm sách và tài liệu chuyên sâu để kiểm tra.
Có nhiều kết quả tìm kiếm không đồng nghĩa là đã có nhiều nguồn độc lập xác nhận. Đôi khi đọc vài trang khác nhau nhưng các trang ấy lại đang nhắc lại cùng một cách giải thích.
3. Thử truyền đạt bằng lời của mình
Đây là phần gần nhất với công việc mình đang làm.
Bạn có thể viết một đoạn ngắn, nói thử trước máy quay hoặc giải thích cho một người chưa biết chủ đề ấy.
Lúc này, thay vì chép lại định nghĩa trong tài liệu, bạn phải tự lựa chọn câu chữ, sắp xếp ý và tìm ví dụ.
Có khi vừa bắt đầu đã thấy bí. Có khi nói được khá dài nhưng nghe lại mới nhận ra mình chỉ đang thay từ này bằng một từ khó hiểu khác.
Những chỗ như thế rất đáng đánh dấu để tìm hiểu tiếp.
Tất nhiên, giải thích chưa rõ không phải lúc nào cũng chỉ do thiếu kiến thức. Có thể bạn đã hiểu nhưng chưa quen trình bày hoặc chưa biết người nghe cần gì. Việc thử nói ra giúp mình nhìn thấy cả hai vấn đề ấy.
4. Quay lại xem phần nào chưa ổn
Nếu đang giải thích mà gặp một câu hỏi chưa trả lời được, bạn có thể quay về đúng phần tài liệu liên quan để đọc lại.
Không nhất thiết phải học lại toàn bộ từ đầu.
Chẳng hạn, nếu đã biết một biểu đồ thể hiện biến động giá nhưng chưa hiểu một chi tiết trong cách biểu diễn, hãy tập trung làm rõ chi tiết đó trước.
Sau khi tìm hiểu thêm, thử giải thích lại xem phần bị vướng đã thông suốt hơn chưa. Nếu có người nghe thật, câu hỏi của họ cũng giúp mình biết đoạn nào đang nói quá nhanh hoặc bỏ qua một bước cần thiết.
5. Đơn giản hóa và kết nối những gì đã học
Sau vài lần sửa, phần giải thích có thể gọn hơn vì bạn biết đâu là ý chính, đâu là chi tiết nên để sau.
Nhưng đơn giản hóa không có nghĩa là bỏ hết điều kiện và ngoại lệ cho dễ nói.
Một ví dụ có thể giúp người mới bước đầu hình dung. Khi đi sâu hơn, bạn vẫn cần nói rõ ví dụ ấy chưa thể hiện được những điểm nào.
Nếu bỏ qua phần đó, người nghe có thể hiểu rất nhanh, nhưng lại hiểu lệch.
Thay vì “stock”, “bond”, mình bắt đầu từ một tiệm bánh
Trước đây, khi làm nội dung về tài chính, mình hay dùng những từ như “stock”, “bond” hoặc các thuật ngữ chuyên môn khác.
Với người quen lĩnh vực này thì không có gì lạ. Nhưng người mới phải vừa hiểu khái niệm, vừa nhớ thêm một từ nước ngoài. Nếu trong một đoạn có liên tiếp vài từ như thế thì cũng khó theo dõi.
Sau khi tìm hiểu phương pháp Feynman, mình bắt đầu cố gắng dùng tiếng Việt nhiều hơn và chọn ví dụ đời thường.
Chẳng hạn, để bước đầu giải thích về cổ đông và phần sở hữu, mình có thể bắt đầu bằng một tiệm bánh.
Giả sử một công ty kinh doanh tiệm bánh có năm người cùng góp vốn. Nếu vốn được chia thành các cổ phần và mỗi người sở hữu một phần trong đó, họ là những cổ đông của công ty ấy.
Người nghe có thể hình dung trước rằng đây là những người cùng sở hữu một phần công việc kinh doanh. Từ đó mới giải thích thêm cổ phần, cổ phiếu và quyền lợi liên quan.
Tuy nhiên, cần nói rõ đây là ví dụ đã được đơn giản hóa. Không phải cứ năm người góp tiền mở một tiệm bánh thì mặc nhiên hình thành công ty cổ phần hay có cổ phiếu giao dịch trên thị trường.
Và ví dụ này cũng chưa giải thích được toàn bộ chứng khoán. Nếu chuyển sang trái phiếu thì cần phân biệt chuyện sở hữu một phần doanh nghiệp với việc cho doanh nghiệp vay tiền.
Vì vậy, ví dụ gần gũi giúp mở đầu dễ hơn, còn các khái niệm vẫn cần được trình bày đúng và tách rõ.
AI có thể hỗ trợ, nhưng mình vẫn cần tự hiểu
Bây giờ có AI, việc tìm tài liệu và hỏi lại những điểm chưa rõ thuận tiện hơn trước khá nhiều.
Chẳng hạn, mình có thể đưa một báo cáo tài chính vào và nhờ công cụ hỗ trợ đọc, phân tích. Gặp phần chưa hiểu thì tiếp tục hỏi hoặc tìm tài liệu để học trước, sau đó quay lại xem báo cáo.
Nhưng nếu chỉ nhận một bản phân tích hoàn chỉnh rồi đọc theo, mình vẫn có thể chưa biết vì sao lại có kết luận ấy.
Với cách học trong cuốn sách này, có thể thử đổi yêu cầu một chút:
Tôi muốn tự hiểu phần này. Hãy giải thích những khái niệm cần biết trước, gợi ý tài liệu để đối chiếu, sau đó đặt câu hỏi để tôi thử trình bày lại.
Khi đã có câu trả lời của bản thân, bạn có thể nhờ AI chỉ ra điểm chưa rõ hoặc câu hỏi mình chưa trả lời được. Những nội dung quan trọng vẫn cần kiểm tra với tài liệu gốc; nguồn do AI gợi ý cũng phải mở ra xem có thật và có hỗ trợ đúng nhận định không.
AI giúp mình có thêm một cách học và trao đổi. Còn để biết đã hiểu đến đâu, cuối cùng vẫn phải thử tự giải thích, tự làm và kiểm tra lại.
Nếu quan tâm đến phần này, bạn có thể đọc thêm bài cách mình dùng AI viết blog.
Có những giới hạn cần nhớ khi thử cách học này
Với mình, đây mới là những thay đổi ban đầu. Mình chưa có cơ sở để nói cách trình bày mới đã khiến mọi người hiểu tốt hơn bao nhiêu, hoặc từ nay sẽ không còn dùng những thuật ngữ khó hiểu nữa.
Điều mình đang cố làm là đọc lại câu vừa viết và tự hỏi: người chưa biết chủ đề này có hiểu được không?
Dù vậy, cũng không cần cố thay mọi thuật ngữ chuyên môn bằng một câu dài hơn. Có những từ cần dùng vì nó chính xác. Khi đó, giải thích rõ ngay lần xuất hiện đầu tiên có thể hữu ích hơn việc tránh nó hoàn toàn.
Khả năng nói lại cũng chưa đủ để chứng minh mình làm được. Bạn có thể giải thích thao tác chỉnh sửa video khá rõ, nhưng lúc mở phần mềm vẫn cần thực hành. Tương tự, kể lại một quy tắc chưa có nghĩa đã biết xử lý những trường hợp phức tạp.
Vì thế, tùy nội dung đang học, việc trình bày lại nên đi cùng bài tập, thao tác thực tế và phản hồi.
Cuốn sách này phù hợp với ai?
Nếu bạn hay đọc hoặc xem rất nhiều nhưng khó kể lại điều vừa học, đây là một cuốn có thể tham khảo.
Người đi làm cần hướng dẫn đồng nghiệp, người làm nội dung phải giải thích cho người mới hoặc bố mẹ muốn cùng con học bài cũng có thể tìm được những gợi ý để thử.
Sách còn bàn về mục tiêu, cách tổ chức kiến thức, ôn tập và phản tỉnh. Nếu chỉ đang tìm một bản tóm tắt vài bước thì bạn nên biết nội dung cuốn này triển khai rộng hơn như vậy.
Với mình, phần gần công việc nhất hiện tại là thử nói ra những gì đã hiểu, nhận ra chỗ bị bí rồi quay lại tìm hiểu. Còn đánh giá đầy đủ hơn về cuốn sách, mình sẽ bổ sung sau khi đọc kỹ và tiếp tục áp dụng.
Bạn có thể thử ngay với một ý trong cuốn sách đang đọc dở. Gấp sách lại, viết vài câu giải thích cho một người chưa biết gì về nó.
Đến chỗ nào không biết viết tiếp, cứ đánh dấu lại. Đó là một câu hỏi cụ thể để mang theo khi mở sách ra đọc lần nữa.
Còn nếu bạn khó tập trung để đọc và học, mình cũng từng chia sẻ cách thay đổi việc sử dụng ứng dụng nhắn tin trong bài review sách Deep Work.
Đây là link tiếp thị liên kết. Nếu bạn mua sách thông qua link này, mình có thể nhận được một khoản hoa hồng nhỏ mà bạn không phải trả thêm chi phí.
Có thể bạn sẽ thích:
