Chào các bạn, lại là Quang VN đây!
Hôm nay, mình muốn bắt đầu bài viết bằng một câu hỏi hơi… đỏ mặt một chút nhé. Đừng lo, chúng ta đều là người trưởng thành và văn minh cả mà!
Đã bao giờ bạn tự hỏi: Tại sao con người (chúng ta) lại làm “chuyện ấy” ở trong phòng kín, khóa cửa cài then, trong khi lũ cún cưng hay chim chóc ngoài kia lại vô tư hành sự giữa thanh thiên bạch nhật? Tại sao chúng ta lại “hứng thú” quanh năm suốt tháng, bất kể mùa đông hay mùa hè, trong khi hầu hết các loài động vật khác chỉ “động lòng” vào mùa sinh sản? Và tại sao phụ nữ lại trải qua thời kỳ mãn kinh – một hiện tượng sinh học cực kỳ kỳ lạ và… lãng phí nếu xét theo góc độ tiến hóa?
Nếu bạn nghĩ câu trả lời chỉ đơn giản là “Vì sướng chứ sao!”, thì xin chúc mừng, bạn đã trả lời đúng… một nửa. Nhưng nửa còn lại, nửa sâu xa hơn về mặt tiến hóa, lại ly kỳ như một bộ phim trinh thám.
Hôm nay, hãy cùng Quang cất những cuốn sách dạy làm giàu hay tiểu thuyết lãng mạn sang một bên để đến với một cuốn sách khoa học có cái tên cực kỳ “gợi đòn”: “Tại sao tình dục lại thú vị?” (Why Is Sex Fun?) của Jared Diamond.
Cảnh báo trước: Đây không phải sách “người lớn” 18+ đâu nhé. Đây là sách về Sinh học Tiến hóa. Nhưng tin mình đi, nó còn hấp dẫn hơn cả phim hành động!
1. Con người – Loài động vật có đời sống tình dục “dị” nhất hành tinh
Jared Diamond mở đầu cuốn sách bằng một gáo nước lạnh tát vào sự kiêu hãnh của loài người. Ông bảo rằng, nếu con chó của bạn có trí khôn và khả năng quan sát, nó sẽ thấy đời sống tình dục của chủ nhân nó thật… bệnh hoạn và kỳ quặc.
Tại sao ư?
- Hầu hết các loài thú chỉ quan hệ khi con cái rụng trứng (để thụ thai).
- Chúng làm chuyện đó rất nhanh (để tránh bị kẻ thù ăn thịt).
- Chúng làm công khai.
- Con đực biết chính xác khi nào con cái rụng trứng (qua mùi, qua màu sắc cơ thể).
Còn con người chúng ta thì sao?
- Chúng ta quan hệ vào ngày an toàn, ngày rụng trứng, khi mang thai, và cả khi đã mãn kinh.
- Chúng ta làm chuyện đó vì niềm vui (Recreational sex) nhiều hơn là vì sinh sản.
- Và đặc biệt: Không ai biết chính xác khi nào phụ nữ rụng trứng – kể cả chính người phụ nữ đó (thời chưa có que thử rụng trứng).
Jared Diamond gọi đây là “Sự rụng trứng bị che giấu” (Concealed Ovulation).
Đọc đến đoạn này, Quang đã phải đặt sách xuống và thốt lên: “Ồ, đúng thật!”. Tại sao tạo hóa lại thiết kế ra cơ chế này? Tại sao phụ nữ không phát tín hiệu “Này anh, hôm nay là ngày đẹp trời để có em bé” như loài khỉ đầu chó (mông sưng đỏ lên)?
Tác giả giải thích rằng, chính việc không biết này đã buộc người đàn ông thời tiền sử phải ở lại bên cạnh người phụ nữ, quan hệ thường xuyên để tăng xác suất có con, thay vì “đánh quả lẻ” rồi bỏ đi tìm mối khác. Và nhờ việc người đàn ông ở lại, họ cùng nhau nuôi dạy đứa con (vốn cực kỳ yếu ớt và cần nhiều năm để trưởng thành).
Hóa ra, sự “thú vị” và bí ẩn của tình dục loài người chính là chất keo dính để tạo nên gia đình. Lãng mạn đấy chứ, phải không?
2. Cuộc chiến của các giới tính: Ai “lỗ”, ai “lãi”?
Một trong những chương “hack não” nhưng thú vị nhất của cuốn sách là bàn về cuộc chiến lợi ích giữa Đàn ông và Phụ nữ.
Dưới góc nhìn của gen di truyền, mục tiêu tối thượng của sinh vật là truyền lại gen của mình càng nhiều càng tốt.
- Đàn ông: Sản xuất hàng triệu tinh trùng mỗi ngày, chi phí sinh học rẻ bèo. Về lý thuyết, chiến lược tốt nhất của họ là “gieo giống” càng nhiều càng tốt.
- Phụ nữ: Chỉ có một quả trứng mỗi tháng, mang thai 9 tháng 10 ngày, cho con bú… Chi phí sinh học cực đắt đỏ. Chiến lược của họ là chọn lọc kỹ càng và giữ chân người đàn ông để cùng nuôi con.
Jared Diamond đã phân tích cực kỳ hài hước về việc tại sao đàn ông loài người lại trở thành những ông bố tận tụy nhất trong giới linh trưởng (dù vẫn còn thua xa mấy loài chim).
Không phải vì đàn ông chúng ta đạo đức cao đẹp gì đâu các bạn ạ (xin lỗi anh em!). Mà vì con người sinh ra quá… vô dụng. Một con hươu con sinh ra 30 phút là biết chạy. Một đứa trẻ loài người sinh ra thì nằm im một chỗ, ăn tốn kém, nuôi 18 năm (thậm chí 25 năm) mới tự lập được. Nếu người cha bỏ đi, khả năng đứa con chết là rất cao -> Gen của ông ta bị xóa sổ.
Vậy nên, sự chung thủy và trách nhiệm của đàn ông, về mặt sâu xa, là một phép tính toán học của tiến hóa để bảo vệ khoản đầu tư gen của mình. Đọc xong đoạn này, tự nhiên Quang thấy yêu bố mình ghê gớm, và cũng hiểu hơn về gánh nặng trách nhiệm của cánh đàn ông chúng ta.
3. Bí ẩn mang tên “Mãn kinh” (Menopause)
Đây là phần Quang tâm đắc nhất và muốn chia sẻ với các bạn, đặc biệt là các bạn nữ.
Trong tự nhiên, quy luật rất tàn khốc: Hết khả năng sinh sản = Hết giá trị = Chết. Hầu hết các loài vật đều sinh sản cho đến lúc chết. Nhưng phụ nữ loài người thì khác. Họ ngừng sinh sản vào khoảng tuổi 50, nhưng vẫn sống khỏe mạnh thêm 20-30 năm nữa.
Tại sao tạo hóa lại lãng phí thế? Tại sao không để phụ nữ để tiếp tục sinh con ở tuổi 60?
Jared Diamond đưa ra “Giả thuyết Người Bà” (The Grandmother Hypothesis). Hãy tưởng tượng một người phụ nữ tiền sử 50 tuổi.
- Nếu bà ấy cố đẻ thêm con: Nguy cơ tử vong cao cho cả mẹ và con (sức khỏe yếu). Nếu bà chết, đứa con nhỏ chắc chắn chết, và cả những đứa con lớn chưa tự lập cũng nguy khốn.
- Nếu bà ấy ngừng đẻ và chuyển sang chăm sóc cháu: Bà ấy truyền kinh nghiệm, giúp con gái mình nuôi dạy cháu, hái lượm thức ăn cho cháu. Tỷ lệ sống sót của các cháu tăng vọt.
Vậy nên, Mãn kinh không phải là một “bệnh” hay sự xuống cấp. Mãn kinh là một chiến lược tiến hóa thiên tài. Nó cho phép người phụ nữ chuyển từ vai trò “Người chơi” sang vai trò “Huấn luyện viên”, đảm bảo sự hưng thịnh cho cả dòng tộc.
Đọc đến đây, Quang thực sự xúc động. Hóa ra hình ảnh người bà lưng còng, tóc bạc ngồi trông cháu không chỉ là hình ảnh đẹp của văn hóa, mà là một kỳ quan của sinh học giúp loài người thống trị trái đất.
4. Tại sao đàn ông không cho con bú?
Câu hỏi nghe có vẻ ngớ ngẩn đúng không? “Vì đàn ông làm gì có tuyến sữa!”. Nhưng Jared Diamond, với sự tò mò vô hạn, đã chỉ ra rằng về mặt sinh lý học, đàn ông CÓ đầy đủ thiết bị để tiết sữa (tuyến vú, hormone prolactin…). Trong một số trường hợp bệnh lý hoặc dùng thuốc, đàn ông vẫn tiết sữa. Và một số loài dơi đực cũng cho con bú.
Vậy tại sao tiến hóa không kích hoạt chức năng này ở đàn ông loài người để đỡ đần cho phụ nữ?
Tác giả lập luận rằng, cái giá phải trả quá đắt. Để tiết sữa, cơ thể cần thay đổi hormone, giảm testosterone, teo tinh hoàn… Biến đàn ông thành một “bà mẹ thứ hai” có thể làm giảm khả năng bảo vệ gia đình hoặc khả năng sinh sản tiếp theo.
Tuy nhiên, Diamond vẫn để ngỏ một khả năng hài hước: Biết đâu trong tương lai, khi sữa công thức đắt đỏ và áp lực chia sẻ việc nhà tăng cao, đàn ông chúng ta sẽ… tiến hóa để cho con bú thật? Ai mà biết được!
5. Phong cách viết: Khoa học hay là Truyện cười?
Nếu bạn sợ sách khoa học khô khan, thì cuốn này là ngoại lệ. Jared Diamond viết về sinh học mà như đang kể chuyện phiếm ở quán bia.
Ông không dùng những thuật ngữ y khoa đánh đố. Ông dùng những ví dụ so sánh cực kỳ đời thường. Ví dụ khi nói về việc chọn bạn tình, ông so sánh nó với việc đi siêu thị. Khi nói về sự lừa dối trong thế giới động vật, ông kể như một vụ drama ngoại tình.
Tuy nhiên, cũng phải cảnh báo một chút:
- Đôi chỗ tác giả lập luận hơi dài dòng (đặc sản của mấy ông giáo sư).
- Có những giả thuyết đến nay vẫn còn gây tranh cãi trong giới khoa học (ví dụ như lý do thực sự của việc rụng trứng bị che giấu).
Nhưng với tư cách là một người đọc phổ thông, Quang thấy nó đủ thuyết phục và cực kỳ mở mang đầu óc.
6. Cuốn sách này dành cho ai?
- Những người tò mò: Những ai luôn đặt câu hỏi “Tại sao” về mọi thứ xung quanh mình.
- Các cặp đôi: Đọc để hiểu sự khác biệt sinh học giữa chàng và nàng, để bớt cãi nhau những chuyện vặt vãnh. (Ví dụ: Chàng ham muốn nhiều hơn không phải vì chàng “dê”, mà vì hàng triệu năm tiến hóa nó lập trình thế).
- Những người yêu khoa học thường thức: Fan của Sapiens hay Súng, Vi trùng và Thép chắc chắn phải đọc cuốn này.
7. Lời kết: Tình dục – Món quà tuyệt diệu của Tiến hóa
Gấp lại cuốn sách, Quang không còn nhìn “chuyện ấy” chỉ là những khoái cảm thể xác đơn thuần nữa.
Tình dục loài người, với tất cả sự kỳ quặc, phức tạp và “lãng phí” của nó, chính là nền tảng tạo nên xã hội loài người.
- Nó buộc chúng ta phải gắn kết đôi lứa.
- Nó tạo ra mô hình gia đình để nuôi dạy con cái.
- Nó tạo ra vai trò của ông bà, cha mẹ.
Tên sách là “Tại sao tình dục lại thú vị?”, nhưng câu trả lời cuối cùng không nằm ở sự khoái lạc. Nó thú vị vì nó là một chiến lược sinh tồn thông minh, tinh vi và đầy tính nhân văn mà tạo hóa ban tặng cho chúng ta.
Lần tới, khi bạn nắm tay người yêu, hay nhìn thấy bố mẹ già ngồi bên nhau, hãy thầm cảm ơn những cơ chế tiến hóa kỳ diệu này nhé.
Thân mến, Quang VN
P.S: Bạn nghĩ sao về “Giả thuyết Người Bà”? Hay bạn có bao giờ thắc mắc tại sao đàn ông chúng ta lại… có núm vú không? Comment bên dưới những câu hỏi “nhạy cảm” mà bạn chưa bao giờ dám hỏi ai nhé, chúng ta cùng thảo luận dưới góc nhìn khoa học!
Có thể bạn sẽ thích: