Chào các bạn, lại là Quang VN đây!
Hôm nay chúng ta hãy nói một chút về chuyện… bát cơm manh áo nhé.
Đã bao giờ bạn bước vào công ty, nhìn anh đồng nghiệp ngồi bàn bên cạnh và thầm nghĩ: “Năng lực của mình chắc chắn hơn đứt lão này, vị trí Trưởng phòng đợt tới chắc chắn thuộc về tay mình!” chưa? Nếu bạn vẫn đang giữ cái suy nghĩ so kè với những người xung quanh trong cự ly 5-10 mét ấy, thì xin chia buồn, tư duy của bạn đang bị… kẹt ở thế kỷ 20 rồi.
Sự thật phũ phàng của thế kỷ 21 là: Đối thủ cướp đi cơ hội thăng tiến, hay thậm chí là “cướp” luôn công việc của bạn, có thể không phải là anh đồng nghiệp bàn bên. Đó có thể là một cậu sinh viên IT đang gõ code cạch cạch ở tận Bangalore (Ấn Độ), một cô designer làm việc freelance tại vùng quê ở Philippines, hay gần đây nhất… là một con AI (Trí tuệ nhân tạo) không hề biết mệt mỏi!
Thế giới đã thay đổi luật chơi từ bao giờ vậy? Câu trả lời nằm trọn trong cuốn sách kinh điển mang tên “Thế Giới Phẳng” (The World Is Flat) của Thomas L. Friedman.
Dù được viết từ đầu những năm 2000, nhưng những lời tiên tri trong cuốn sách này vẫn đang “vả” bôm bốp vào thực tại của chúng ta. Hãy cùng Quang lật mở cuốn sách siêu dày này để xem làm thế nào chúng ta có thể sống sót và vươn lên giữa một thế giới không còn biên giới nhé!
1. “Thế giới phẳng” là cái quái gì?
Lúc mới nghe tên sách, nhiều bạn chắc sẽ buồn cười tự hỏi: “Tác giả này không học địa lý à? Trái đất hình cầu cơ mà!”.
Đương nhiên Friedman không nói về vật lý. “Phẳng” ở đây là một phép ẩn dụ cho sự san bằng của sân chơi toàn cầu. Nhờ có sự bùng nổ của Internet, cáp quang, các phần mềm làm việc chung, và sự sụp đổ của các rào cản thương mại… thế giới giờ đây giống như một mặt phẳng không có vật cản.
Bạn không cần phải sinh ra ở Mỹ, lớn lên ở Thung lũng Silicon mới có thể làm việc cho một tập đoàn công nghệ hàng đầu. Một sinh viên Việt Nam ngồi ở quán cà phê tại Hà Nội chỉ với một chiếc laptop kết nối wifi cũng có thể nhận dự án, kiếm tiền đô và cạnh tranh sòng phẳng với một kỹ sư ở New York. Sự độc quyền về địa lý và thông tin đã bị phá vỡ hoàn toàn!
2. 10 “Lực làm phẳng” – Những con sóng thần cuốn phăng sự an phận
Sách liệt kê ra 10 nhân tố làm phẳng thế giới, nhưng Quang sẽ tóm gọn lại bằng những từ khóa cực kỳ quen thuộc với chúng ta hiện nay: Outsourcing (Thuê ngoài), Offshoring (Chuyển ra nước ngoài) và Chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bạn nghĩ một chiếc điện thoại iPhone là “Made in USA”? Không đâu. Nó được thiết kế ở California, phần mềm viết ở Ấn Độ, linh kiện nhập từ Nhật Bản, Hàn Quốc và được lắp ráp tại Trung Quốc.
Điều này áp dụng cho cả thị trường lao động. Các tập đoàn phương Tây nhận ra rằng: Tại sao phải trả 5000 USD/tháng cho một kế toán ở Mỹ, trong khi họ có thể thuê một kế toán xuất sắc ở Việt Nam hoặc Ấn Độ qua mạng với giá chỉ 1000 USD/tháng mà hiệu quả công việc tương đương?
Cái “phẳng” của thế giới mang lại cơ hội đổi đời cho những nước đang phát triển như Việt Nam chúng ta, nhưng đồng thời, nó cũng tạo ra một cuộc đua khốc liệt xuống đáy về giá nhân công. Nếu bạn chỉ là một người lao động phổ thông, một nhân viên văn phòng chỉ biết “sáng cắp ô đi, tối cắp ô về” làm đúng những việc có sẵn quy trình… thì nguy cơ bạn bị “thuê ngoài” hoặc bị thay thế là cực kỳ lớn.
3. Trở thành những “Kẻ Không Thể Chạm Tới” (The Untouchables)
Vậy làm sao để không bị “bốc hơi” giữa thị trường việc làm toàn cầu này? Thomas Friedman đưa ra một khái niệm cứu rỗi: Hãy trở thành Những kẻ không thể chạm tới (The Untouchables).
Đó là những người mà công việc của họ không thể bị số hóa, không thể đóng gói để chuyển sang Ấn Độ hay Trung Quốc cho người khác làm rẻ hơn. Có 3 cách để lọt vào nhóm này:
- Người đặc biệt xuất chúng: Bạn là Taylor Swift, bạn là Lionel Messi, hay bạn là bác sĩ phẫu thuật não hàng đầu. Khỏi nói, bạn miễn nhiễm với sự thay đổi. (Nhưng số này rất ít).
- Người có tính “Đặc thù địa phương”: Bạn là thợ cắt tóc, thợ sửa ống nước, nha sĩ. Người ta không thể gửi mái tóc của mình qua email sang nước khác để cắt rẻ hơn được. Công việc của bạn an toàn.
- Những người có khả năng “Tổng hợp” và “Phân tích”: (Đây là nhóm dành cho phần lớn chúng ta). Bạn không chỉ biết làm một việc. Bạn kết hợp được tư duy nghệ thuật với kỹ năng lập trình. Bạn biết cách phân tích dữ liệu khô khan và biến nó thành một câu chuyện marketing chạm đến cảm xúc khách hàng. Đây là những giá trị gia tăng mà phần mềm hay nhân công giá rẻ không thể copy được.
4. Kỹ năng sống còn: Học cách “Học” (Learn how to learn)
Có một sự thật làm bạn phải giật mình: Những kiến thức bạn hì hục cày cuốc trong 4 năm Đại học, khả năng cao sẽ… lỗi thời và vô dụng chỉ sau 2 năm ra trường.
Vì thế giới đang bị “làm phẳng” với tốc độ quá nhanh. Sự xuất hiện của AI hiện nay (như ChatGPT) chính là một “lực làm phẳng” thế hệ mới, kinh khủng hơn mọi thứ trước đây. Do đó, Friedman nhấn mạnh: Kỹ năng quan trọng nhất của thế kỷ 21 không phải là bạn biết bao nhiêu công thức, mà là khả năng tự học (CQ – Chỉ số tò mò) và sự đam mê (PQ). Khi thế giới thay đổi luật chơi, người thắng không phải là kẻ khỏe nhất, mà là kẻ có khả năng vứt bỏ cái cũ và học cái mới nhanh nhất.
5. Điểm cộng & Điểm trừ (Review Công Tâm từ Quang VN)
Điểm cộng to đùng:
- Tầm nhìn vĩ mô xuất sắc: Cuốn sách cho bạn một cái nhìn toàn cảnh từ trên cao (Eagle-eye view) về cách nền kinh tế, chính trị và giáo dục đang vận hành. Đọc xong, tư duy của bạn sẽ tự động “giãn nở” ra khỏi cái lũy tre làng.
- Đầy ắp những câu chuyện thực tế: Từ chuyện bà làm bánh ở Mỹ bị cạnh tranh bởi hãng bánh Pháp, đến chuyện tổng đài viên ở Ấn Độ phải luyện giọng Mỹ. Sách viết rất sinh động.
Điểm trừ cần lưu ý:
- Dày… như một viên gạch: Với độ dày gần 800 trang, đây là một thử thách lòng kiên nhẫn. Có những đoạn tác giả phân tích hơi lan man về chính trị nội bộ nước Mỹ hoặc các thuật ngữ chuỗi cung ứng làm người đọc phổ thông dễ bị “ngợp”.
- Đã hơi “có tuổi”: Sách xuất bản lần đầu năm 2005. Lúc đó chưa có sự bùng nổ của AI sáng tạo, Tiktok hay làm việc từ xa (Remote work) hậu Covid-19. Dù tư duy cốt lõi vẫn chuẩn xác 100%, nhưng bạn sẽ cần tự liên hệ thêm với bối cảnh hiện tại để thấy nó “thấm” hơn.
Lời kết
Các bạn ạ,
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà khoảng cách địa lý bị xóa nhòa. Một gã khổng lồ có thể bị hạ gục bởi một startup nhỏ bé trong ga-ra ô tô chỉ sau một đêm.
Cuốn sách “Thế Giới Phẳng” không phải là một cuốn sách để bạn đọc giải trí lúc đi vệ sinh. Nó là một hồi chuông báo động, một lời nhắc nhở sắc lạnh: “Hãy vận động, hoặc là chết!”. Giống như câu chuyện con sư tử và con linh dương ở đầu sách: Dù bạn là linh dương hay sư tử, khi mặt trời mọc, bạn tốt nhất nên bắt đầu chạy.
Hãy thôi phàn nàn về lương thấp, thôi ảo tưởng về sự ổn định của một biên chế. Hãy nâng cấp kỹ năng của mình lên tiêu chuẩn quốc tế, trang bị thêm ngoại ngữ, và bắt đầu chơi một trò chơi với đối thủ là cả thế giới ngoài kia!
Thân mến, Quang VN
P.S: Bạn nghĩ công việc hiện tại của mình có thuộc nhóm “Không thể chạm tới” (The Untouchables) không? Hay nó đang có nguy cơ bị thay thế bởi AI hoặc lao động giá rẻ? Hãy comment chia sẻ ngành nghề của bạn bên dưới để anh em cùng “bắt mạch” nhé!
Có thể bạn sẽ thích: